Mare Janakova Grujić: Bogdanović je gradio vanvremenska djela
Mare Janakova Grujić/
Nedavno je u Parlamentarnoj skupštini BiH održana konferencija pod nazivom “Jedinstvena i univerzalna vrijednost djela Bogdana Bogdanovića u BiH i odgovornost za njihovu zaštitu u zemlji i svijetu”. Najprije, šta nam možete reći o samoj konferenciji, te njenim rezultatima?
- Konferencija koja je nedavno održana u Parlamentarnoj skupštini BiH, nastala na inicijativu poslanika Jasmina Imamovića i Saše Magazinovića, bila je posvećena inicijativi za upis na UNESCO-ovu listu svetske baštine tri bh. dela Bogdana Bogdanovića. Okupila je stručnjake iz oblasti zaštite kulturnog nasleđa, predstavnike institucija i donosioce odluka s ciljem razmatranja savremenih pristupa i konkretnih mera zaštite dela ovog arhitekte kao jednog od najznačajnijih stvaralaca sa ovih prostora, ali i najvećeg jugoslovenskog memorijalnog umetnika.
Univerzalni umjetnik
Da se podsetimo, dela Bogdana Bogdanovića - koji je bio ne samo arhitekta već i pisac, urbanista i misililac – jednom rečju univerzalni umetnik, prepoznata su kao izuzetna vrednost evropske i svetske kulturne baštine, koga izučavaju i cene i van granica postjugoslovenskog prostora (primer je izložba betonska utopija u muzeju MoMa u New Yorku, njegovo sistematsko izučavanje na politehničkim fakultetima u Milanu, Torinu, Londonu, Beču, ili austrijski Arhitektonski centar).
Izložba "Večito" u Parlamentu BiH/
BiH baštini tri od njegovih 20-ak spomeničkih dela vezanih za važne trenutke naše zajedničke istorije. Kako je istaknuto na konferenciji od više učesnika, njegovi memorijalni kompleksi, oblikovani univerzalnim jezikom simbola, skulpturalnih formi i pejzažne arhitekture, nadilaze nacionalne okvire i svedoče o civilizacijskim vrednostima antifašizma, humanizma i kulture sećanja.
Poseban fokus bio je na Partizanskom spomen-groblju u Mostaru, remek-delu Bogdana Bogdanovića, koje se nalazi u alarmantnom stanju ugroženosti, i s njim u vezi njemu će posebno biti posvećena naučna konferencija koja će se održati u Sarajevu krajem ovog meseca, a popraćena je i posebnom monografskom izložbom koja je prvi put prikazana u Mostaru u septembru prošle godine na 60. godišnjicu otvaranja ovog spomenika.
Bilo je zadovoljstvo učestvovati na konferenciji i svedočiti usaglašenosti reči i dela političkog vrha i struke. Konferencija je postigla nešto važno - postavila je važne i visoke ciljeve i okupila najviše stručnjake koji će raditi na ostvarenju tog cilja. Centar VAM, njegovi regionalni kustosi i ja smo veoma počastvovani time što smo deo ove inicijative.
Pomenuću još samo reči premijera Federacije BiH Nermina Nikšića, koji je poručio da se danas ne govori samo o jednom spomeniku već o odnosu društva prema istoriji, kulturi sećanja i vrednostima na kojima počiva savremena Evropa, i naglasio da inicijativa za UNESCO-ovu kandidaturu nije samo administrativni proces nego civilizacijska poruka da Bosna i Hercegovina zna prepoznati i zaštititi vrednosti koje pripadaju celom čovečanstvu. Veoma su jake i njegove poruke o ideji da različitosti (utkane, recimo, u NOB Mostara) mogu biti snaga jednog društva, kao i poziv na obnovu vrednosti na kojima se može graditi pravednije i humanije društvo.
U središtu konferencije je, dakle, bio prijedlog da se spomenici Bogdana Bogdanovića u Bosni i Hercegovini nominuju za UNESCO-ovu listu svjetske baštine. U kojem pravcu ide ova inicijativa, te šta ona u aktuelnom trenutku podrazumijeva?
- Predstavnički dom Parlamentarne skupštine BiH 16. marta ove godine zadužio je Ministarstvo civilnih poslova BiH da putem Državne komisije za saradnju BiH sa UNESCO-om pokrene proceduru nominacije Bogdanovićevih dela u Bosni i Hercegovini za upis na Listu svetske baštine UNESCO-a. Trenutno su u toku pripreme za nominaciju i važno je istaći da se BiH ne suočava sa ovim procesom prvi put - već je stekla ključno iskustvo, preko traženja i dobijanja UNESCO-ovog statusa za stećke i sevdalinke. BiH može časno predvoditi ostale nekadašnje jugoslovenske republike u tom nastojanju, odnosno pomoći da se zaštiti njegov kompletan opus. Dobre rezultate već viđamo i na primeru Starog mosta u Mostaru koji već duže ima UNESCO-ov status, što se odražava na njegovu očuvanost, uređenje i uspešan turizam.
Kamen, svjetlost, voda
UNESCO-ov status je, zapravo, prirodan nastavak interesovanja koje je već pokrenuto u Evropi od Europa Nostre koja je još 2023. godine uvrstila Partizansko spomen-groblje među sedam najugroženijih lokaliteta kulturne baštine u Evropi, naglašavajući da nema dileme da se radi o izuzetno značajnom delu evropske kulturne baštine.
Poznata je činjenica da se Bogdanovićevi spomenici, posebno, kako ste istakli, Partizansko spomen-groblje u Mostaru, godinama nalaze u nezavidnoj poziciji, zarobljeni unutar ideoloških zastranjenja i sistemskog zanemarivanja. Kako vidite budućnost arhitektonskog naslijeđa Bogdana Bogdanovića?
- U Bogdanovićevom memorijalnom stvaralaštvu ogleda se zaista jedinstven pristup memorijalima. Osim što je ovoj grani prostornog uređenja on potpuno posvetio svoj život, on je gradio vanvremenska dela prepoznatljiva po metaforičnosti, etno-arheologičnosti, humanim porukama okrenutim pobedi života.
Spomenici Bogdana Bogdanovića imaju veliko i važno mesto u BiH i regionu, ali i ključno mesto u opusu autora. I njihova budućnost, nakon decenija zanemarivanja, sve je jasnija i svetlija ne samo zbog međunarodnog interesa za Bogdanov opus već i zbog aktuelnost njihove poruke. Poslednjih godina svedoci smo da je došlo do priličnog zaokreta u vrednovanju i interesovanju prema našim spomenicima socijalizma – osim interesovanja svetske javnosti i struke, ozbiljno interesovanje i plodovi postoje i na našem, postjugoslovenskom tlu.
Partizansko spomen-groblje u Mostaru/Partizansko.info
U samom Mostaru vlada sve veća radoznalost u vezi sa Partizanskim grobljem, posebno od mladih, kao i turista, i s obzirom na to da je u dva navrata naš Centar ozbiljno i sistematski radio na edukaciji dece Mostara o spomeničkom nasleđu, u svim ovim novim kretanjima i inicijativama vidimo jasan potencijal. Prateći stanje Bogdanovićevih spomenika, mi se, zapravo, suočavamo sa jednim paradoksom - što su ugroženiji njegovi memorijali, to postaju simbolički važniji. Oni su barometar problema u društvu i kretanju civilizacije, ali istovremeno sadrže i ključ za njihovo uspešno rešavanje.
Zašto je, iz današnje perspektive gledano, važno očuvanje ovih memorijala? Šta nam sam Bogdanovićev rad, koji u sebi sažima cijeli splet kulturoloških i umjetničkih dosega, govori o nama?
- On nam, pre svega, govori da je BiH, i Jugoslavija, u samom vrhu svetske spomeničke antifašističke arhitekture, koja je svoje ime dobila i u svetu - the spomenik architecture. Govori nam, takođe, da smo potomci ljudi koji su se borili za slobodu i jednaka ljudska prava, da imamo zajedničku (socijalističku) istoriju koja je po svojim humanim vrednostima takođe bila na vrhu društvenih prilika u onovremenom svetu. Bogdanovićevi spomenici su opšteljudski, nadnacionalni i zato govore svima na univerzalan način – govore o našem trajanju na ovim prostorima, kao i o nesalomivoj veri u život. U svojoj izvedbi oni baštine suštinu našeg podneblja – kamen (trajanje), svetlost (optimizam), vodu (večito obnavljanje). Takođe, oni predstavljaju kontinuitet i lokalne klesarske baštine i narodne mudrosti tvorenja.
Bogdanovićevi spomenici su, pre svega, lepi i vedri, oni gledaju u budućnost i oda su onome što je pobedilo, a ne silama zla. Tako lepi, uzvišeni i monumentalni, danas, u vreme relativizma i revizionizma, vreba ih opasnost, kao i sveukupno umetničko nasleđe socijalizma, estetizacije, odnosno gubljenja ostalih kanala njihovog sagledavanja i interpretacije. Njihov umetnički značaj je samo jedan u lepezi njihove uloge i značaja, i njihov sveukupni kulturološki i istorijski aspekt ne sme se izgubiti iz vida.
Po čemu je Partizansko spomen-groblje jedinstven memorijal? Kako ga sagledavate u njegovoj budućnoj namjeni te u kontekstu kulture pamćenja i baštinjenja antifašističke borbe?
- Mostar je uvek imao poseban odnos prema ovom spomeniku na kojem leže njegova deca i njegova mladost iz tragičnog doba prve polovine 1940-ih godina. Život ovog kompleksa nakon svečanog otvaranja 1965. bio je jednom rečju veličanstven – toliko ljubavi je u njega ugrađivano i nakon završetka izgradnje, toliko se značajnih događaja na njemu zbilo, bio je nepresušna inspiracija i uzor tolikim stvaraocima širom zemlje i sveta. Nema dileme - ovaj spomenik treba vratiti gradu na dostojanstven način da kao nekad privlači Mostarce, Bosnu i Hercegovinu i ceo region.
Mjesto koje raste sa gradom
Njegova buduća namena nadograđuje se na prvobitnu - da bude mesto koje se posećuje i koje raste sa gradom, i u kojem se aktivno vodi život, baš onako kako ga je zamislio i sam Bogdanović. To treba, naravno, uraditi jednim modernim jezikom, prilagođenim i prijemčivim mladima, i na nama je da na tom jeziku radimo.
Za kraj maja u Historijskom muzeju BiH najavljena je velika međunarodna konferencija koja će ono što je u Parlamentarnoj skupštini BiH otvoreno kao tema nastojati proširiti na naučnim osnovama, šta će ova konferencija podrazumijeva, te šta su njeni osnovni pravci?
- Da, u kontekstu ove inicijative pokrenuli smo konferenciju koja nastoji da trasira put ka trajnoj zaštiti i svetskom priznanju ovih jedinstvenih prostora, tematski se najpre fokusirajući na onaj najugroženiji, Bogdanovićev mostarski spomenik. Ona će se održati 26. maja u Historijskom muzeju BiH u Sarajevu i njene teme su: Arhitektonski kod Bogdana Bogdanovića: Simbolika i estetika "Partizanskog spomen-groblja", Historijat i hronologija: inicijativa, izgradnja, život spomenika i njegovog kompleksa do danas; Konzervacija i restauracija: Tehnički izazovi i savremene metode obnove, Kulturno pamćenje i ideologija: Spomenik kao mjesto susreta i sukoba narativa, Revitalizacija i turizam: Kako spomenik integrisati u savremeni život grada, Uporedne prakse: Iskustva u zaštiti modernističkog nasljeđa u Evropi i svijetu.
Sa konferencije u PS BiH/
U naučnom odboru su najeminentniji bogdanolozi iz sveta i stručnjaci iz BiH za Partizansko spomen-groblje i kulturu sećanja. Navodim ih po azbučnom redosledu prezimena: doc. Dr Senada Demirović (BiH), Jasminka Grgurević (Crna Gora), Elma Hašimbegović (BiH), Mimoza Hristoska (Makedonija), Mr Mare Janakova Grujić (Srbija), prof. Dr Vladimir Kulić (SAD), Dr Sonja Leboš (Hrvatska), prof. Dr Tatjana Mićević Đurić (BiH), Mr Minja Pješčić (Kanada), prof. Dr Darko Radović (Japan, Slovenija), prof. Dr Ivan Ristić (Austrija), mr Amra Čusto (BiH). Ideja nam je da ovakvu konferenciju organizujemo za svako od Bogdanovićevih dela, najpre u BiH, a potom i u ostalim državama-baštinarnicama.
Konferencija je četvrti sastanak stručnjaka iz BiH i regiona koji Centar VAM organizuje s ciljem otvaranja teme vezano za revitalizaciju Partizanskog i drugih spomenika Bogdana Bogdanovića u BiH. Zajedno sa Historijskim muzejom BiH u organizaciji okupićemo stručnjake, predstavnici svake profesije neophodne za zadatak koji je pred nama. Istovremeno će biti otvorena izložba na koju pozivamo sve građane da se upoznaju sa delom Bogdana Bogdanovića – Partizanskim spomen-grobljem. Rezultati ove naučne konferencije će biti objavljeni u četvrtom tomu zbornika o Bogdanu Bogdanoviću ili posebnoj monografiji, i poslužiće kao građa za UNESCO nominaciju.
