Knjiga "Izrael u Palestini": Kolektivni strah i politički projekt

Yakov M. Rabkin: "Izrael u Palestini – Jevrejsko odbacivanje cionizma", Knjigoljubac, Brčko, 2026.

Postoje knjige koje objašnjavaju događaj, knjige koje rekonstruiraju historiju jednog sukoba i knjige koje pokušavaju promijeniti način na koji taj sukob razumijemo. Knjiga Yakova M. Rabkina "Izrael u Palestini - Jevrejsko odbacivanje cionizma", u prijevodu Nijaza Čardaklije, pripada ovoj posljednjoj vrsti. Ona nije klasična historija Izraela niti neutralni priručnik o Bliskom istoku. Riječ je o historiografskom, religijsko-filozofskom i politički angažiranom djelu koje cionizam razmatra iz perspektive jevrejske tradicije koja mu se protivi.

Historija mentaliteta

Rabkin ne počinje 1948. godine, pa ni 1967. ili 7. oktobra 2023. Njegov pogled seže prema tradicionalnom jevrejskom razumijevanju egzila, odnosa prema Svetoj zemlji, evropskom nacionalizmu, antisemitizmu, holokaustu i nastanku cionizma. Tek nakon toga prelazi na savremenu Palestinu i Gazu. Takva kompozicija proizlazi iz njegove osnovne teze: cionizam nije naprosto politički nastavak judaizma, nego moderna nacionalistička ideologija koja je u značajnoj mjeri preoblikovala tradicionalno jevrejsko razumijevanje egzila, mesijanskog izbavljenja, zemlje i odnosa prema drugome.

U središtu knjige zato stoji pitanje može li se poistovjetiti judaizam, cionizam i država Izrael. Rabkinov odgovor je odlučno negativan. Upravo u tom razdvajanju nalazi se jedan od najvažnijih doprinosa njegove knjige.

Rabkin najprije pokazuje da je jevrejska prisutnost u Palestini postojala mnogo prije političkog cionizma. Tradicionalna religijska veza sa Svetom zemljom nije, prema njegovom tumačenju, bila isto što i projekt stvaranja nacionalne države. Egzil nije bio samo geografsko stanje, a povratak nije jednostavno značio politički suverenitet.

Iz takvog čitanja proizlazi njegova interpretacija cionizma kao historijskog prekida. Cionizam je religijski pojam egzila pokušao prevesti u jezik modernog evropskog nacionalizma: Jevrej postaje pripadnik nacije, Palestina teritorija nacionalne države, a hebrejski jezik sredstvo modernog nacionalnog identiteta. U tom procesu nastaje figura "Novog Hebreja", čovjeka koji treba biti fizički snažan, teritorijalno ukorijenjen, samouvjeren i sposoban da vlastitu sigurnost osigura političkom i vojnom moći.

Time Rabkin prelazi iz političke historije u historiju mentaliteta. Ne zanima ga samo šta je cionizam učinio s teritorijom nego i šta je učinio s predstavom o Jevreju.

Jedna od najprovokativnijih teza knjige jeste da je cionizam, iako nastao kao odgovor na evropski antisemitizam, u značajnoj mjeri preuzeo obrasce evropskog nacionalizma. Rabkin pritom ne umanjuje stradanje evropskih Jevreja, progon, pogrome ni holokaust. Naprotiv, upravo iz te historije izvodi paradoks: narod koji je iskusio posljedice etničkog nacionalizma dio odgovora na vlastitu nesigurnost pronašao je u stvaranju vlastitog nacionalnog projekta.

U tome vidi jednu od ključnih napetosti moderne jevrejske historije. Cionizam nije samo reakcija na antisemitizam nego i proizvod iste evropske epohe koja je proizvela moderne nacionalne države i nacionalističke ideologije. Zato Rabkinova knjiga, iako govori o Izraelu i Palestini, na dubljem nivou govori i o modernom nacionalizmu: o tome kako kolektivni strah, trauma i potreba za sigurnošću mogu biti pretočeni u politički projekt.

Najoriginalniji dio knjige nalazi se tamo gdje Rabkin cionizam ne kritikuje samo izvana nego iznutra, pomoću jevrejske religijske i intelektualne tradicije. Navodi rabine, filozofe i javne ličnosti koje su se protivile političkom cionizmu ili zagovarale drugačije oblike jevrejsko-arapskog suživota, među njima Judah Magnes, Martin Buber, Hannah Arendt i Albert Einstein.

Time pokazuje da anticionizam nije nužno proizvod neprijateljstva prema Jevrejima niti negiranja njihove historije. Postoji i jevrejska kritika cionizma koja polazi upravo od uvjerenja da politički nacionalizam odstupa od određenih temeljnih vrijednosti judaizma.

Iz toga slijedi možda najvažnija političko-etička poruka knjige: Jevreji, Izrael i cionizam nisu sinonimi. Njihovo poistovjećivanje može biti štetno i za Jevreje izvan Izraela, jer postupci jedne države tada mogu biti pripisani čitavom narodu. Istovremeno, takvo poistovjećivanje može otežati legitimnu kritiku izraelske politike.

Rabkin zato insistira na razdvajanju: kritika države Izrael i cionističke ideologije ne smije se pretvoriti u kolektivno optuživanje Jevreja, kao što se optužba za antisemitizam ne bi trebala koristiti za automatsko onemogućavanje kritike državne politike.

Strah i moć

U drugom dijelu knjige Rabkin prelazi prema savremenosti. Poglavlja posvećena vremenu prije 7. oktobra, ratu, protestima, odnosu snaga i "strateškom poistovjećivanju" mijenjaju ritam knjige. Historijska argumentacija ustupa mjesto političkoj analizi, dokumentarnim podacima i savremenim događajima.

Jedan od osnovnih metodoloških principa autora jeste da se 7. oktobar 2023. ne može razumjeti izvan historijskog konteksta koji mu je prethodio. Rabkin pažnju usmjerava na okupaciju, blokadu, raseljavanje i dugotrajnu kontrolu palestinske teritorije. U poglavljima o Gazi govori o ljudskim gubicima, raseljavanju i razaranju civilne infrastrukture, oslanjajući se na izvore i podatke dostupne u vrijeme nastanka knjige.

U tom dijelu knjiga postaje i najpolemičnija. Rabkin koristi termine poput kolonijalizma doseljenika, etničkog čišćenja, aparthejda i genocida kao dio vlastitog analitičkog aparata. Upravo tu čitalac mora jasno razlikovati dokumentirane podatke od autorove interpretacije. Knjiga nije zamišljena kao simetričan pregled svih strana sukoba; ona je izrazito usmjerena na kritiku izraelske državne politike i cionističke ideologije.

Knjiga "Izrael u Palestini - jevrejsko odbacivanje cionizma"/

Poglavlje "David, Golijat i Samson" ruši jednu od najraširenijih metafora o Izraelu kao maloj državi okruženoj nadmoćnijim neprijateljima. Rabkin savremeni odnos snaga tumači kao izrazitu asimetriju: izraelska vojna, politička i tehnološka moć višestruko nadilazi mogućnosti palestinskih aktera. Samson u naslovu uvodi dodatnu metaforu – mogućnost da se sigurnost traži kroz toliku upotrebu sile da ona na kraju ugrožava i samu sigurnost.

S tim je povezan i pojam mentaliteta opsade. Rabkin ne negira historijski strah evropskih Jevreja niti traumatsko iskustvo holokausta. Naprotiv, pita šta se događa kada kolektivna trauma postane trajni politički princip. Može li sjećanje na progon proizvesti potrebu za stalnom vojnom nadmoći? I može li politika koja sigurnost gradi na sili istovremeno proizvoditi novu nesigurnost?

To je jedan od najzanimljivijih paradoksa knjige: potreba za sigurnošću, historijski razumljiva, može proizvesti odnose u kojima drugi postaju trajno nesigurni, a time se obnavlja i vlastiti osjećaj ugroženosti.

U završnim poglavljima Rabkin širi temu na odnos zapadnih država prema Izraelu. Posebno govori o američkoj i evropskoj diplomatskoj i vojnoj podršci i postavlja pitanje primjenjuju li se načela međunarodnog prava jednako na saveznike i protivnike Zapada.

To je mjesto na kojem knjiga prelazi iz izraelsko-palestinskog pitanja prema širem problemu međunarodnog poretka. Ako međunarodno pravo vrijedi univerzalno, pita Rabkin, zbog čega njegova primjena nije uvijek univerzalna? Ako je određeno ponašanje neprihvatljivo kada ga čini jedna država, zašto se drugačije tretira kada ga čini saveznik?

Autor istovremeno upozorava na "strateško poistovjećivanje" Izraela i Jevreja. Takva identifikacija, prema njegovom argumentu, može proizvesti dvostruku štetu: izraelska država dobija dodatnu zaštitu od kritike, dok Jevreji širom svijeta mogu biti izloženi kolektivnom bijesu zbog odluka države koju ne predstavljaju svi Jevreji niti je svi podržavaju.

Zbog svega toga bilo bi preusko Rabkinovu knjigu čitati samo kao propalestinsku knjigu. Njena dublja ambicija jeste da otvori unutrašnji jevrejski razgovor o tome šta znači judaizam nakon nastanka države Izrael. U tom smislu njen osnovni sukob nije jednostavna premisa "Jevreji protiv Palestinaca", nego pitanje odnosa judaizma i političke instrumentalizacije judaizma.

Rabkin smatra da se određene tradicionalne jevrejske vrijednosti – mir, pravda, odgovornost prema drugome i ograničavanje političke moći – mogu naći u napetosti s određenim oblicima nacionalističke politike. Otuda i jedna od važnijih implikacija knjige: Jevrejin koji kritikuje cionizam ne mora biti protivnik vlastite tradicije; može smatrati da upravo time tu tradiciju brani.

To knjigu čini posebno važnom za čitaoca koji želi razumjeti unutrašnju raznolikost jevrejskih stavova prema cionizmu.

Snage i ograničenja

Kao historiografsko i publicističko djelo, knjiga je najjača ondje gdje otvara manje poznate izvore, unutrašnje jevrejske rasprave i historijske slojeve cionizma. Posebno je vrijedno insistiranje na razlici između judaizma, jevrejskog identiteta, cionizma i države Izrael.

Njena slabost istovremeno proizlazi iz iste osobine: snažne polemičnosti. Rabkin piše iz jasno određene perspektive i argumente uglavnom organizira tako da podrže osnovnu tezu knjige. Čitalac koji traži potpuno simetričan prikaz izraelsko-palestinskog sukoba neće ga pronaći. Čitalac koji želi upoznati jednu snažnu, dokumentiranu kritičku perspektivu dobit će mnogo više.

Zato knjigu treba čitati ozbiljno, ali i kritički. Ne kao posljednju riječ o Izraelu i Palestini, nego kao argument koji tjera čitaoca da provjeri vlastite pretpostavke: je li cionizam isto što i judaizam; može li historijska trauma opravdati savremenu dominaciju; može li sigurnost jednog naroda biti trajno građena na nesigurnosti drugog; i gdje prestaje legitimna kritika države, a počinje kolektivno optuživanje naroda.

"Izrael u Palestini - Jevrejsko odbacivanje cionizma" nije knjiga koja će pomiriti različite poglede na Izrael i Palestinu. Niti joj je to cilj. To je knjiga koja želi poremetiti ustaljeni način gledanja.

Njena najveća vrijednost nije u tome što daje posljednju riječ o cionizmu, Izraelu, Palestini ili Gazi. Vrijednost je u tome što pokazuje da postoji snažna jevrejska intelektualna i religijska tradicija koja cionizam ne smatra jedinim mogućim izrazom jevrejskog identiteta. Istovremeno, Rabkin podsjeća da kritika države Izrael ne smije biti pretvorena u kritiku Jevreja kao naroda.

Njegova polemičnost zahtijeva oprez. Neke savremene pojave tumači kroz široke kategorije, a pojedine formulacije imaju izrazito angažiran karakter. Ali upravo zato knjiga otvara prostor za ozbiljnu raspravu.

Dobra polemička knjiga ne mora čitaoca uvjeriti u svaki svoj zaključak. Dovoljno je da ga natjera da više ne može jednostavno vjerovati u vlastite prethodne zaključke. Rabkinova knjiga to čini.

Ona palestinsko pitanje vraća u dubinu historije, cionizam odvaja od judaizma, jevrejsku tradiciju odvaja od države, a savremeni rat vraća pred pitanje koje nijedna vojna pobjeda ne može riješiti: može li sigurnost jednog naroda biti trajno izgrađena na nesigurnosti drugog?

U tom smislu, "Izrael u Palestini" nije samo knjiga o jednom sukobu. To je knjiga o sudaru religije i nacionalizma, sjećanja i moći, traume i političke instrumentalizacije, prava i sile, identiteta i države.

U vremenu u kojem se o Palestini i Izraelu često govori kroz gotove parole i unaprijed pripremljene moralne presude, Rabkinova knjiga ima posebnu vrijednost: ona čitaoca ne ostavlja na mjestu na kojem ga je zatekla.