Maj 1945: Velika pobjeda Titovih partizana

Komandant 17. istočnobosanske udarne divizije, potpukovnik Blažo Janković, pred svojim postrojenim borcima, 31. maja 1945. godine, predao je raport vrhovnom komandantu Jugoslovenske armije Josipu Brozu Titu rekavši: “Druže maršale, rat je završen. Na Pohorju nema neprijatelja. Sedamnaesta udarna divizija je spremna za smotru!”

To je bio posljednji raport Titu u Drugom svjetskom ratu, koji je u Jugoslaviji počeo 6. aprila 1941, a završen 15. maja 1945. godine, sedam dana nakon kapitulacije Njemačke. Narodnooslobodilačku borbu i socijalističku revoluciju u Jugoslaviji vodili su Titovi partizani, predvođeni Komunstičkom partijom, bez strane pomoći, a u velikim bitkama nisu im bokove čuvali moćni saveznici.

Završna pobjeda 17. divizije

Kad sam u Beogradu 1989. godine, u njegovom stanu, razgovarao s Blažom Jankovićem, koji je poslije dobio čin generala i proglašen za Narodnog heroja, on mi je naglasio da mu je bilo izuzetno drago što je maršal Tito pohvalio borce 17. divizije. I dodao: “Tada sam se sjetio mnogih poginulih drugova i onih 82 što su život dali u borbama u Sloveniji od 12. do 14. maja 1945, u sam osvit slobode. I tada i danas mislim da smo skupo – mnogim životima, platili slobodu koju smo stekli vlastitom borbom.”

General Janković svoja sjećanja na 17. diviziju jedino je iznio za Oslobođenje, rekavši da je to učinio zbog njegovih boraca Bosanaca, posebno onih poginulih, čije se humke nalaze na groblju Slana banja u Tuzli. Umro je 1996. u 86. godini i uz najviše počasti sahranjen je u Aleji velikana na groblju u Beogradu.

Sedamnaesta divizija Jugoslovenske armije, u kojoj su većinom bili Bosanci, a komandant Janković - Crnogorac, u žestokoj borbi u Sloveniji, u maju 1945. godine, zadala je odlučujući udarac ustaškom pokretu. Ova divizija je ubila, ranila i zarobila oko pet hiljada ustaških i domobranskih vojnika, podoficira i oficira, najviše što je jedna jedinica Jugoslovenske armije u samo dva dana uradila. Dosljedno je izvršavala Titovo naređenje da se u završnim operacijama za oslobođenje Jugoslavije u borbi lkikvidiraju okupatori i domaći izdajnici ili prisile na bezuvjetnu predaju.

U paničnom strahu ustaše nisu htjele da se predaju partizanima, nego su nastojali da nekažnjeno pobjegnu s poprišta svojih zločina, konclogora Jasenovca, naprimjer, i da se bore. Ništa im nije značilo to što je njemački komandant Jugoistoka, generalpukovnik Aleksander Ler, 9. maja posljednje ratne godine potpisao predaju u Topolšici. Izgleda da ni on, ni oni koji su mu vjerno služili, nisu gubili nadu da bi mogli proći povoljnije nego što su im njihovi pobjednici bili odredili.

Spomen-područje Jasenovac: Ustaše su nastojale da nekažnjeno pobjegnu s poprišta svojih zločina

Povodom 50-godišnjice pobjede nad fašizmom u Beogadu je 23. i 24. aprila 1995. godine održan naučni skup o završnim operacijama za oslobođenje Jugoslavije, na kojem su sudjelovali ratni komandanti jedinica Titove armije, generali, historičari i političari tadašnje države. Sudionici su bili jedinstveni u stavu da nikada u historiji ratova nije jedan narodnooslobodilački pokret izrastao u moćnu vojnu silu, kao što je bio jugoslovenski i postao treća vojna sila u krilu antihitlerovske koalicije u Evropi. Svoja završna djejstva NOP je započeo s četiri armije, 13 korpusa i 62 divizije, a završio ih sa armijom od 800 hiljada boraca. Narodnooslobodilačka borba je okončana velikom vojnom pobjedom vlastitim snagama, u ofanzivi na dubini od 500 kilometra i na širini od 400 km. Jugoslovenski NOP je na spoju dvaju savezničkih strategijskih frontova uspostavio samostalni strategijski front i također uspostavio sa saveznicima i na desnom i na lijevom krilu vlastiti raspored snaga koje su bile na nivou velikih savezničkih vojnih formacija.

Nije bilo masovnih strijeljanja

Generala Jankovića pitao sam: da li su tačne glasine o tome da su partizani majskih i junskih dana 1945. godine vršili masovnu odmazdu nad ustašama i domobranima i ubijali ih po kratkom postupku? Odgovorio je da je neki zločinac vjerovatno, čim je uhvaćen i identifikovan, platio glavom za ono što je činio. Što se tiče 17. divizije, rekao je da su njeni borci zaista najviše ubili ustaša i domobrana u maju ‘45. ali u borbi i dodao: “Nismo bili nikakva kaznena ekspedicija. Više desetina hiljada zarobljenika odvodili smo u logore u Maribor i druga mjesta u Sloveniji. Šta se s uhvaćenim i razoružanim neprijateljskim vojnicima dalje događalo, ne znam, ali se i danas sjećam tih dugih kolona ustaša, domobrana, četnika, Kozaka, raznih gardi koje su služile fašistima.”

U jednoj od tih kolona Blažo Janković je prepoznao kolegu s fakulteta koji je bio iz Zenice. Pitao ga je otkud on u tom šarenom društvu? Taj ustaški oficir (imena mu se ne sjeća) samo je odmahnuo rukom i odgovorio da su “partizani gori od đavola”. Među ustašama je prepoznao i jednog svog zemljaka iz Drušića u Crnoj Gori. Pomislio je – odakle Crnogorac među Pavelićevim vojnicima? Zaustavio ga je i pitao o tome. Tog Crnogorca su Nijemci prisilili da im bude vodič kroz Crnu Goru, a zatim ga poveli da bi ga, kasnije, prepustili ustašama. Po naređenju komandanta 17. divizije, ovaj nasilu određeni vodič odmah je pušten kući.

Nakon završetka Drugog svjetskog rata i konačnog sloma tzv. Nezavisne države Hrvatske brojni ustaški dužnosnici i pripadnici vojnih formacija su zarobljeni i njima je suđeno za počinjene ratne zločine – dio je osuđen na smrt, a dio na zatvorske kazne. Pojedini dijelovi Korpusa narodne odbrane Jugoslavije (KNOJ) u proljeće 1945. bez suđenja su likvidirali oko 200 zarobljenih ustaša i domobrana, a ne 100 hiljada (kako neki revizionisti olako tvrde), jer su se u grobištima, koja su otkrivena u Sloveniji, nalazile i kosti onih kvislinga koji su poginuli u borbi. Dakle, nije utvrđeno da je bilo masovnih strijeljanja. Inače, KNOJ je bio specijalna vojna formacija osnovana 15. augusta 1944. pod komandom Odjeljenja za zaštitu naroda (OZNA), radi čišćenja oslobođenih teritorija od neprijateljskih grupa i gerilaca, te osiguranja granice. KNOJ je imao specijalne zadatke u završnim operacijama i poratnom razdoblju, a rasformiran je 1953. godine.

Događaji na Bleiburgu

Potpukovnik Milan Basta u maju 1945. bio je komesar 51. vojvođanske divizije, a poslije rata oficir JNA u činu pukovnika. Nakon završetka Više vojne akademije u Beogradu, unaprijeđen je u čin generalmajora i 70-ih na vlastiti zahtjev demobiliziran. U nekim svojim knjigama iznio je sjećanja na događaje u Bleiburgu 1945, gdje je bio partizanski pregovarač s ustaškim oficirima koji su odbili predaju, a pisao je i o kolonama zarobljenih ustaša i drugih kvislinga.

Za razliku od nekih drugih, hrabro je govorio i pisao o rasvjetljavanju negativnih postupaka pojedinih partizana, pa i onih višerangiranih, za vrijeme rata i u poraću, kako bi se odvojilo žito od kukolja. Naglašavao je da partizanski pokret u cjelini, upravo zbog spremnosti da se obračuna s negativnim pojavama u vlastitim redovima, može zadržati status pravedne i ispravne strane u ratu. Jedan dio onih koji su prekoračili svoje ovlasti sankcioran je u okviru vojske disciplinski, ne i krivično.

Nakon uvođenja višestranačja i pobjede HDZ-a na izborima 1990. u Hrvatskoj, Basta se zbog straha od nove vlasti odlučio iz Zagreba, gdje je bio zaposlen kao civil, preseliti u Beograd. Nakon raspada Jugoslavije, više se nije vraćao u Hrvatsku, nego je umro u Beogradu, 4. decembra 2007. u 86. godini, gdje je i sahranjen.