Rijeka koja protiče i kroz BiH ima jedan od najdubljih izvora na svijetu: Simbol je izuzetne prirodne ljepote
Rijeka Una već stoljećima nosi epitet jedinstvene. Duga nešto više od 200 kilometara, ova rijeka istovremeno je simbol izuzetne prirodne ljepote, iznimne čistoće i geografske posebnosti kakva je rijetkost ne samo u regiji već i u Evropi. Njeno ime, koje potječe još iz rimskog perioda i znači „jedna, jedina“, pokazalo se kao savršeno pogođeno.
Una je duga 212 kilometara i jedna je od rijetkih evropskih rijeka čija se voda u gornjem toku može piti. Prepoznatljiva je po tirkiznoj boji, brojnim brzacima, slapovima i sedrenim barijerama, ali i po izuzetnoj očuvanosti prirodnog okruženja. U gornjem toku ima planinski karakter, s brzim i nemirnim tokom, dok se nizvodno smiruje i poprima ravničarske osobine.
Iako se rijeka Una često veže prvenstveno za Bosnu i Hercegovinu, gdje se najveći dio njenog toka nalazi unutar Nacionalnog parka Una, ona izvire u Hrvatskoj i tamo se, kod Jasenovca, ulijeva u Savu. Oko polovine njenog toka prolazi kroz Hrvatsku, dok u više navrata prelazi državnu granicu i dijelom čini prirodnu granicu između dvije zemlje. Prvih dvadesetak kilometara toka Una je pogranična rijeka, potom ulazi u Bosnu i Hercegovinu, a kasnije se ponovo pojavljuje kao granica u području Sisačko moslavačke županije, piše Putnikofer.
Izvor rijeke Une nalazi se u Zadarskoj županiji, ispod padina Plješivice i Stražbenice, na nadmorskoj visini od 448 metara. Hidrografski sistem Une čine tri izvora: glavni izvor kod naselja Donja Suvaja te dva manja izvora, Velika i Mala Nateka. Upravo taj izvor čini Unu posebnom u svjetskim razmjerima. Riječ je o najdubljem krškom riječnom izvoru u Hrvatskoj i jednom od pet najdubljih takvih izvora na svijetu. Dosadašnja speleoronilačka istraživanja dosegnula su dubinu od 248 metara, ali dno izvora još uvijek nije pronađeno.
Izvor Une smješten je u uskom kanjonu strmih litica, gdje se rijeka pojavljuje kao mirno, gotovo savršeno okruglo jezerce, koje se odmah nizvodno pretvara u niz slapova. Već na samom početku toka vidljive su sedrene formacije, koje su jedna od najupečatljivijih karakteristika rijeke.
Sedrene barijere Une stare su i do 300.000 godina i prisutne su gotovo cijelom dužinom toka. One oblikuju slapove, kaskade i brzace, od kojih su najpoznatiji oni kod Martin Broda, visoki do 54 metra. Najslavniji vodopad rijeke Une je Štrbački buk, dok se najuzbudljiviji dio za ljubitelje adrenalina nalazi između Štrbačkog buka i Lohova. U donjem, mirnijem toku, Una nudi potpuno drugačiji doživljaj, pogodan za one koji traže tišinu i sporiji ritam rijeke.
Rijeka Una uživa visok stepen zaštite. U Bosni i Hercegovini zaštićena je kroz Nacionalni park Una, osnovan 2008. godine, dok je u Hrvatskoj izvor Une s kanjonom u dužini od 150 metara još 1968. godine proglašen hidrološkim spomenikom prirode, na površini od 263 hektara.
Osim geomorfoloških posebnosti, Una je i rijeka izuzetne bioraznolikosti. U njenim vodama živi oko 30 vrsta riba, dok na samom izvoru raste 11 zaštićenih biljnih vrsta. Uz obale rijeke zabilježeno je čak 170 ljekovitih biljaka. Po rijeci je ime dobila i Unska zvončica, a među životinjskim vrstama koje obitavaju uz Unu nalazi se i vidra, kao jedan od pokazatelja očuvanosti ekosistema.
Sve ove karakteristike čine Unu rijekom koja nije samo prirodni dragulj regije, već i rijedak primjer savršene ravnoteže između vode, kamena i života.
