Najveća misterija ljudske evolucije počela je da se raspliće
Najveća misterija ljudske evolucije, koja je prije 15 godina proizašla iz kosti malog prsta stare 60.000 godina, konačno je počela da se raspliće ove godine.
Analiza DNK iz tog fosila uzbudila je naučnu zajednicu 2010. godine, kad je otkrila ranije nepoznatu ljudsku populaciju koja je u dalekoj prošlosti došla u kontakt i ukrštala se sa našom vrstom, homo sapijensom. Tajanstvena grupa ljudi je postala poznata kao denisovci, po Denisovoj pećini u Altajskim planinama u Sibiru, gdje je mali prst pronađen.
Uprkos vrlo dobrom znanju o genetskom sastavu ove populacije, čije tragove u sebi nose milioni ljudi danas, naučnici nisu znali ništa o izgledu denisovaca, niti gdje su živjeli ili zašto su nestali. To otkriće, i pitanja koja je donijelo, podstaklo je generaciju genetičara, arheologa i paleoantropologa.
Dio njihovog rada se isplatio ove godine i naučnici su konačno dali lice imenu denisovaca, izvlačeći nove informacije iz još jednog dobro poznatog fosila: preistorijske ljudske lobanje koja, kako se činilo, nije odgovarala nijednoj poznatoj grupi. Sad su drugi dijelovi slagalice počeli da dolaze na svoje mjesto.
Čovek zmaj
Kad je lobanja pronađena u Harbinu na sjeveroistoku Kine, 2018. godine, nakon što je decenijama bila sklonjena na dno bunara, neki naučnici su imali osjećaj da bi mogla biti denisovska.
DNK sekvence ove grupe su detektovane u genomima današnjih Azijaca, ali ne i Evropljana, što sugeriše da su denisovci uglavnom živjeli u tom regionu.
Na osnovu karakterističnog oblika, istraživači su lobanju pripisali novoj vrsti nazvanoj homo longi ili “čovjek zmaj”. Više od deset denisovskih fosila koji su identifikovani od 2010. godine putem DNK bili su premali i fragmentirani da bi dobili zvanično ime vrste.
Izvlačenje drevne DNK iz lobanje, čija starost je procijenjena na 146.000 godina, bilo je ključno za razumijevanje veze između čovjeka zmaja i denisovaca. Međutim, pokazalo se da to nije lako.
Istraživači pod vođstvom Ćaomej Fu, genetičarke u Institutu za paleontologiju kičmenjaka i paleoantropologiju Kineske akademije nauka u Pekingu, testirali su šest uzoraka kostiju čovjeka zmaja iz jedinog preostalog zuba i petroznog dijela lobanje, često bogatog fosilnog izvora DNK. Međutim, uzorci nisu dali rezultate.
Ipak, Fu, koja je kao mlada istraživačica bila dio tima iz Instituta Maks Plank za evolucionu antropologiju u Lajpcigu, koji je prvi otkrio denisovce, saopštila je u junu da je njen tim uspio da dobije denisovski genetski materijal iz neočekivanog izvora: zubnog kamenca čovjeka zmaja — supstance koja ostaje na zubima i tokom vremena može da formira tvrd sloj i sačuva DNK iz usta.
Ovaj nalaz nije predstavljao “zakucavanje”. Pronađeni genetski materijal bio je mitohondrijalna DNK, koja se, za razliku od DNK iz jedra, nasljeđuje samo putem majčinske linije, što daje nepotpunu sliku genomskog porijekla individue. To je značilo da je čovjek zmaj možda mješavina dvije vrste, što nije nezabilježeno. Godine 2018, naučnici su pronašli fosilizovanu kost u Denisovoj pećini koja je pripadala djevojčici sa majkom neandertalkom i ocem denisovcem.
Takođe su pronađeni fragmenti proteina u uzorcima petrozne kosti, koji — iako manje detaljni od DNK — sugerišu da lobanja čovjeka zmaja pripada denisovskoj populaciji.
Ove dvije linije dokaza zajedno “razjašnjavaju dio misterije u vezi sa ovom populacijom”, izjavila je Fu. “Nakon 15 godina, poznata je prva denisovska lobanja”.
DNK nalaz čini vjerovatnim da će homo longi postati zvaničan naziv za više od deset drugih denisovskih fosila, kažu naučnici, mada će ime “denisovci” vjerovatno ostati uobičajeno, kao što većina ljudi za homo neanderthalensis kaže “neandertalci”.
Iako je dalji rad potreban u cilju dokazivanja i potpunije slike anatomije, životne sredine i ponašanja denisovaca, povezivanje fosila sa molekularnim dokazima je ogroman korak naprijed. Dodatni dokazi su možda na dohvatu i čekaju da budu identifikovani, a 2026. godina spremna za još veća otkrića.
Portret denisovca
Fosil lobanje, sa svojim karakterističnim izbočinama i grebenima, može otkriti mnogo o tome kako je neka individua izgledala.
Pretpostavljajući da lobanja čovjeka zmaja pripada tipičnom denisovcu, naučnici kažu da bi ovaj drevni čovjek imao izražene obrvne grebene, velike zube i ne bi imao naše visoko čelo. Međutim, obučen u modernu odjeću, ovaj preistorijski rođak možda ne bi privlačio previše pogleda u javnom prevozu.
Za rekonstrukciju facijalnih odlika, paleoumetnici koriste poznate odnose između mekih i koštanih tkiva kod ljudi i čovjekolikih majmuna, poput širine očne jabučice, dimenzija nazalne hrskavice i debljine mekog tkiva na nekim dijelovima lica. Problematičnije su odlike o kojima lobanja daje malo informacija, uključujući oblik usana i ušiju, kao i položaj kose.
Sa molekularnim dokazima koji sad povezuju čovjeka zmaja i denisovce, paleoantropolozima će biti lakše da identifikuju druge potencijalne denisovske ostatke, uključujući fosile lobanja sa lokacija u Kini koji su dugo neklasifikovani.
Dodatna otkrića bi mogla doći od još jedne fosilne lobanje otkrivene u Kini 2022. godine, koja još nije zvanično opisana u naučnoj literaturi. To je treća lobanja koja je pronađena na lokaciji Juensjen u kineskoj provinciji Hubej i smatra se da je stara oko milion godina. Ostale dvije lobanje su pronađene 1990. godine.
Urađena u septembru, digitalna rekonstrukcija druge lobanje, koja je bila veoma zgnječena, sugeriše je da je u pitanju rani predak čovjeka zmaja, što znači da je ta loza možda nastala mnogo ranije nego što se mislilo.
Šira analiza, zasnovana na rekonstrukciji i više od 100 drugih fosilnih lobanja, takođe značajno pomjera vremenski okvir za pojavu vrsta poput naše, homo sapiensa, i homo neanderthalensisa – 400.000 godina unazad.
Ipak, ovi nalazi su izazvali skepticizam. Više detalja o trećoj juensjenskoj lobanji omogućilo bi da se testira tačnost rekonstrukcije i položaj na porodičnom stablu čovjeka.
Najstariji genom postavlja nova pitanja
Zub star 200.000 godina, sličan kutnjaku u lobanji čovjeka zmaja, mogao bi uzdrmati znanje o denisovcima i šire o ljudskom porodičnom stablu u narednim godinama. Istraživači su pronašli zub tokom iskopavanja u Denisovoj pećini 2020. godine.
Iz tog kutnjaka je dobijen kompletan denisovski genom — vrlo detaljan skup genetskih informacija koji može otkriti prošlu genetsku raznovrsnost i evoluciju. To je drugi put da su naučnici uspjeli da sekvenciraju genom “velikog opsega” iz denisovskog fosila – prvi je bio iz fosila prsta koji je otkrio postojanje denisovaca. Rad još nije zvanično objavljen.
Genom omogućava dalja istraživanja bioloških odlika denisovaca koje mogu uticati na ljudsko zdravlje danas. Na primjer, studija objavljena u avgustu sugeriše je da je denisovska varijanta gena koja je uključena u proizvodnju šlajma i pljuvačke možda pomogla homo sapiensu da se adaptira na nova okruženja.
Novi genom je takođe mnogo stariji od prvog i omogućava genetičarima da dublje istraže istoriju denisovaca i rekonstruišu odnose između različitih drevnih populacija.
Genom predstavlja denisovca koji je živio u maloj grupi pre 200.000 godina u Denisovoj pećini. Analiza grupe otkrila je ne samo da su se njegovi preci ukrštali sa ranim neandertalcima, već i da individua potiče od nepoznate “superdrevne” grupe za koju trenutno ne postoji nijedan odgovarajući stari DNK.
Tragovi ovih “fantomskih loza” pronađeni su takođe u DNK modernih ljudi i naučnici nisu sigurni o kome se radi. Mogli bi predstavljati druge izumrle hominine kao što su homo erectus ili homo floresiensis, poznat kao “hobit”.
Ili bi to mogli biti hominini koji zaista još nisu pronađeni u fosilnim svjedočanstvima. Oni su duhovi dok ne otkrijemo odakle potiču, kažu naučnici. Otkrivanje identiteta ove grupe biće nova misterija u ljudskoj evoluciji za eksperte u 2026. godini, piše CNN, prenosi Telegraf Nauka.
