Burna historija operne umjetnosti

U središtu kontroverze i mnogobrojnih kritika upućenih jednom od nominiranih za ovogodišnjeg Oscara, najveće operne kuće svijeta odlučile su mladom glumcu održati lekciju iz “ogromne historije opere”. Metropolitan Opera u New Yorku, Teatro alla Scala, Palais Garnier, Royal Opera House, samo su neke od renomiranih opernih kuća koje su na svojim društvenim mrežama ukazale na višestoljetnu historiju ove velike umjetnosti kao odgovor na nepromišljenost Chalametove izjave prema kojoj su opera i balet izumiruće umjetnosti. Historija opere usko je povezana sa usponom velikih nacija i razvojem nacionalnog identiteta nekih od najvećih kulturnih sila svijeta, ali ono što ostaje manje poznato jeste ogromni uticaj koji je opera izvršila na druge umjetničke forme i žanrove, a posebno filmsku umjetnost.

Rađanje i evolucija

Kada je Giuseppe Verdi, u tišini svoje radne sobe, pisao pisma svom prijatelju i saradniku Arrigu Boitou – navodeći u jednom od njih kako ne zna šta će na kraju biti sa operom – teško je mogao naslutiti razmjere u kojima će operna umjetnost jednoga dana osvojiti publiku širom svijeta — transcendirajući jezike, kulture, civilizacije, granice i stoljeća. Ono što je započelo kao profinjeni dvorski eksperiment za aristokratsku elitu, kroz stoljeća je izraslo u jedan od grandioznih simbola kulturnog prestiža i kolektivnog kulturno-historijskog naslijeđa.

Razvoj operne umjetnosti moguće je pratiti od kraja 16. stoljeća, kada ova muzička forma nastaje združenim naporima grupe muzičara, pjesnika i filozofa poznatih kao Camerata fiorentina. Kao sintetička umjetnička forma inspirirana moćnom dramatikom antičkog teatra, opera je već tada objedinjavala poeziju, muziku i performans realiziran na sceni. Među prvim poznatim operama su “Dafne” i “Euridika”, a napisao ih je Jacopo Peri za odabrani krug firentinskih humanističkih mislilaca, umjetnika i članova vladajuće porodice Medici. Kroz naredna desetljeća, opera doživljava procvat kako na evropskim dvorovima, tako i unutar javnih izvođenja koja su započela sa otvorenjem prve građanske operne kuće Teatro San Cassiano u Veneciji 1637. godine.

Značajno je napomenuti da je opera od svoga začetka zamišljena kao umjetnost koja objedinjava, odnosno integrira elemente različitih umjetnosti, što je kasnije prošireno u široki spektar elemenata koji se prožimaju kroz umijeće operne umjetnosti na sceni: pjevanje, gluma, orkestralna muzika, arhitektura, scenski dizajn i kostimografija, umjetnost svjetla, doprinoseći konceptu koji je Richard Wagner opisao kao Gesamtkunstwerk – totalno umjetničko djelo.

Kada još uzmemo u obzir ono mnoštvo predanih profesionalaca koji stoje iza kvalitetno realizirane opere: kompozitor, libretista, dirigent, redatelj, vrhunski operni solisti, orkestar i hor sačinjen od desetine akademskih muzičara, scenografi, kostimografi, majstori svjetla i mnogi drugi, ali i onaj vrijedni tim ljudi koji rade u tehnici, podsjetimo se činjenice da je riječ ne samo o grandioznoj već i o kolektivnoj umjetničkoj formi koja se temelji na kontinuiranom povjerenju i saradnji među njenim akterima. To je forma koja zahtijeva mnogo požrtvovanosti, kolektivnog i individualnog rada, baš kao i umjetnost baleta, odnosno sve ono što teatar pruža kroz svoje umjetnosti koje se odvijaju u stvarnom vremenu, na pozornici, pred publikom.

Umjetnost opere nastavila se razvijati kroz burna stoljeća koja su donijela mnogobrojne stilskoformalne pravce u historiji muzike i vizualnih umjetnosti. Barokno razdoblje uspostavilo je nove operne konvencije, te se odlikovalo raskošnim orkestralnim, vokalnim i scenskim elementima. Klasicizam je naglašavao jasnoću i harmoniju, uz značajne doprinose Mozarta, Beethovena, Glucka i Rossinija. Kao sve popularnija umjetnička forma, opera je nastavila rasti kroz razdoblje romantizma koje uzdiže status kompozitora i opernih solista na jedan značajniji nivo, istovremeno oplemenjujući ukus građanskog društva i podstičući razvoj velikih nacionalnih opernih tradicija kroz spektakularne opere Verdija, Wagnera, Bizeta, Smetane, Dvořaka, Gounoda, Čajkovskog, majstora bel canta Donizettija, Rossinija, Bellinija, kao i drugih kompozitora romantične epohe.

Na vrhuncu panteona

Posmatrajući uzbudljivu historiju svjetske opere, pred nama izranjaju scene iz “Madame Butterfly”, “La Traviate”, “La Bohème”, “Seviljskog berberina”, “Moći sudbine”, “Evgenija Onjegina”, “Don Giovannija”, “Rigoletta”, “Carmen”, “Aide”, “Tosce”, “Turandota”, “Tristana i Izolde” i mnogih drugih, donoseći ono što savremena filmska umjetnost rijetko uspijeva: monumentalnost ljudskog iskustva na samom rubu života, strasti, agonije i ekstaze, zabranjene ljubavi u grotlu historijskih potresa, opasnost, ludilo, plamen i osveta, ali istovremeno, ono što zovemo providencom, snagom nade, katarzom i konačnim iskupljenjem, a to je moć koja uvijek leži u središtu svake transcendentne umjetnosti.

Palais Garnier u Parizu/Léa Even/

Opera je tako napredovala kroz rasplamsanu historiju obilježenu ratovima, padovima carstava i usponom nacija, noseći u sebi odjeke “najvećih priča koje su ikada ispričane” (Balzac o operi), kroz libreta koja su često inspirirana književnim, mitološkim, folklornim i historijskim pejzažima.

Kada je Maria Callas 1955. godine stupila na scenu jedne od najvećih opernih kuća svijeta (Teatro alla Scala) kako bi izvela svoju nezaboravnu interpretaciju arije “Casta Diva” iz opere “Norma”, opera se već nalazila na vrhuncu panteona klasične muzike – u onom posvećenom prostoru gdje se muzika, riječ, drama i scenski spektakl stapaju u ono sublimno estetsko iskustvo koje je Kant opisao kao najuzvišeniji trenutak umjetničkog čina. Pa ipak, izvan svojih pozlaćenih dvorana i raskošnih kostimografija, opera je nastavila oblikovati umjetničku imaginaciju različitih epoha, ostavljajući trag ne samo u tradicijama onoga što zovemo visokom kulturom već pronalazeći svoje mjesto u tokovima savremenijih umjetničkih formi na koje je izvršila snažan uticaj – kako u historijskom, sociološkom, estetskom, tako i u političkom smislu.

Filmski stvaraoci bili su svjesni tog kulturno-historijskog značaja opere i njene koegzistencije sa drugim umjetnostima, što je pak pronašlo svoj odraz u kinematografiji 20. i 21. stoljeća. Pamtimo onu impresivnu scenu u “The Shawshank Redemption” (1994), kada Andy Dufresne (Tim Robbins) odluči da preko razglasa pusti “Duettino-Sull’aria” iz Figarove ženidbe, muzika počinje da se širi prostorom, budeći na umornim licima zatvorenika neki čudesni sjaj, nešto čija snaga nadjačava surovost zatvorskog života, a to je ona duboka plemenitost uzvišene umjetnosti koja transcendira prostor i vrijeme, patnju tijela, duha i samoće, uzdižući čovjeka iznad mulja ovozemaljske bijede...

Tako su u mnogobrojnim filmovima korišteni fragmenti, kavatine ili arije iz opernih remek-djela, pretvarajući ih u trenutke višestrukog simbolizma i emocionalnog intenziteta. Dovoljno se prisjetiti jednog od bezvremenih klasika Francisa Forda Coppole, tačnije, one scene u “Apocalypse Now” (1979), kada Kas Valkira iz Wagnerove opere “Die Walküre” prati ratnu scenu sa helikopterima, podižući je na arhetipski nivo ratnog pakla. Coppola nastavlja koristiti motive proslavljenih opera i u drugim filmskim klasicima, pa su tako u “Kumu III” (1990) neke od najpotresnijih scena prikazane nakon izvođenja Mascagnijeve “Cavallerie Rusticane”, jukstaponirajući tragediju koja se dešava na sceni sa nasiljem koje doživljavaju članovi porodice Corleone. “Philadelphia” (1993), kojom je Jonathan Demme potresao američku kulturnu scenu 90-ih godina, a kroz koju se provlači jedna od veličanstvenih rock balada – “Streets of Philadelphia” B. Springsteena – predstavlja još jedan od primjera dijaloga između opere i filma, a kroz prisustvo arije “La mamma morta” iz opere Andrea Chenier, kao meditacije o prirodi ljudskog traganja, uništenja, ljubavi i smrti.

Drama ljudskog stanja

U avanturističkom filmu “Fitzcarraldo” (1982), Werner Herzog prikazuje san Fitzgeralda koji želi otvoriti opernu kuću u srcu Amazonske prašume, a film je protkan Verdijevim arijama u izvedbi tenora Enrica Carusa. Još jedan kultni film Briana de Palme, “The Untouchables” (1987) prikazuje scenu sa izvedbom čuvene opere “Pagliacci” unutar koje tema tragičnog saznanja odgovara kulminaciji događaja u filmu. Motivi operne umjetnosti korišteni su i u postmodernim žanrovskim crossoverima kao što je Bessonov provokativni “The Fifth Element” (1997), pa je tako u sceni u kojoj vanzemaljsko biće Diva izvodi svoju spektakularnu ariju “Diva’s Dance”, reinterpretirana “Scena ludila” iz trećeg čina Lucie di Lammermoor, u filmu propraćena futurističkom kostimografijom.

Mnogobrojni su primjeri tematizacije operne i generalno klasične muzike u filmskoj umjetnosti 21. stoljeća, koja stavlja fokus na psihološki momentum složenih trenutaka kojima su često obilježeni životi slavnih kompozitora, dirigenata, ali i tragične sudbine opernih primadona i velikih tenora. Dovoljno je spomenuti filmove kao što su “Tár” (2022) Todda Fielda, “Maestro” (2023) Bradleyja Coopera ili “Maria” (2024) koju je režirao Pablo Larraín, da se vratimo dramatici one sudbonosne putanje ljudi koji na svojim leđima nose suviše složen dar da bi na kraju uspjeli preživjeti. Možda nas fascinacija tim neobičnim biografijama vraća u one trenutke kada su filmovi poput “Amadeusa”, “Farinellija” ili “Mahlera” ukazivali na ogromnu moć filmske umjetnosti da objedini druge umjetničke forme i prikaže samu kvintesenciju i dramu ljudskog stanja – od ponora i dubina užasa, do odbljesaka svjetlosti na površini genijalnog uma.