Zapadni Balkan - geneza društvene destrukcije: Tranzicija, pljačka i nacionalizam
Beograd: Studenti na protestu ispred zgrade Radio-televizije Srbije/ANADOLIJA
Kroz istoriju su se smenjivale različite etape razvoja društvenih odnosa, svaka sa svojim specifičnostima. Kretale su se od ličnih i jednostavnih, preko složenih i institucionalnih do globalnih, uz stalnu borbu za slobodu i jednakost između običnih ljudi i moćnika.
U početku je svaka od ovih faza bila revolucionarna, da bi posle nekog vremena, uz nasilje ili na miran način, evoluirala u progresivniju fazu zbog bunta i društvene krize koju je sama izazvala. Na jednoj od takvih istorijskih i civilizacijskih prekretnica svet i Zapadni Balkan se nalaze i danas.
Zajednička istorija
Nestabilna i konfliktna globalna društveno-politička kretanja danas sve više produbljuju već postojeću bezbednosnu i društveno-ekonomsku krizu u svetu, čineći je teškom i neizvesnom čak i za bogata, stabilna i razvijena društva. U takvim uslovima, sa turbulentnom zajedničkom istorijom, tranzicijom koja još uvek traje, nerešenim nacionalnim pitanjima, nedovoljno efikasnim institucijama, nerazvijenom demokratskom tradicijom, upitnim ljudskim pravima i slobodama, brojnim društveno-ekonomskim problemima i vlastima koji sve više nalikuju autoritarnim režimima, zemlje Zapadnog Balkana su danas u posebno nepovoljnom položaju.
Uzroci tome su političke, ideološke, ekonomske, sociološke i demografske prirode, a etnička i religijska različitost stanovništva ovog regiona, koja je izvor bogatog vekovnog kulturološkog nasleđa ovog područja, u kriznim okolnostima i pod različitim političkim uticajima postajala je izvor međunacionalnih tenzija, konflikta i međusobnih sukoba.
Deleći sudbinu ostatka sveta, od početka dvadesetog veka, pa sve do danas, Zapadni Balkan je bio region velike političke nestabilnosti i dubokih društvenih promena. To je bio period stalnih ekonomskih oscilacija i dubokih socijalnih kriza, obeležen brojnim lokalnim i svetskim ratovima, velikim migracijama, promenama državnog sistema, drastičnim ideološkim promenama i pokušajima modernizacije u periodu tranzicije i globalizacije. U ovoj zajedničkoj istoriji stvoreni su uslovi za turbulentne društvene procese koji u regionu traju sve do danas.
Društvene promene su od početka dvadesetog veka bile izuzetno dramatične i presudno su uticale na oblikovanje društvene svesti u regionu. Društvo je od tradicionalnih ruralnih zajednica preko ustavne monarhije, nakon Drugog svetskog rata bilo u fazi socijalističke izgradnje i samoupravnog socijalizma. Sistem samoupravnog socijalizma, koji je četiri decenije prošlog veka vladao u nekadašnjoj zajedničkoj državi zemalja Zapadnog Balkana, bio je jedinstven u svetu. Društvu, koje je bilo pod snažnim uticajem socijalističke ideologije i državne kontrole, takav sistem je nakon velikog ratnog razaranja i ljudskih i materijalnih gubitaka, doneo određenu socijalnu sigurnost uspostavljanjem sistema besplatnog školstva, zdravstva i sigurnosti zaposlenja. Ipak, ograničavanjem sloboda i primenom represivnih mera protiv političkih neistomišljenika, taj sistem je istovremeno kreirao političku i društvenu nestabilnost.
Sa druge strane, kao specifičan oblik socijalističkog upravljanja, u kojem je radnicima pružena prilika da u preduzećima i lokalnoj zajednici odlučuju o mnogim pitanjima iz života i rada, sistem samoupravljanja je bio dobro zamišljen, ali nije bio prilagođen društvenoj svesti stanovništva, pa je imao brojne nedostatke zbog nedovoljne pripreme za realizaciju u praksi. Na potrebu prethodnih priprema za realizaciju samoupravnog sistema u praksi je, još 50-ih godina prošlog veka, upozoravao Milovan Đilas, političar, književnik i sociolog, zbog čega je više godina proveo u zatvoru. Osnovni problem je bio što ideja samoupravljanja i odnos prema društvenoj svojini kao prema sopstvenoj svojini nisu nikada istinski zaživeli kod čoveka tog vremena, pa je takav sistem bio osuđen na propast. U to sam se lično uverio radeći u društveno-političkim organizacijama, kao i na rukovodećim funkcijama u proizvodnim kolektivima sa više hiljada radnika.
Na društvenu svest je u tom periodu snažan uticaj imala komunistička ideologija koja je potisnula nacionalne mitove i stvorila novu formu komunističkih mitova, a informisanje, obrazovanje, kultura i umetnost bili su snažno ideološki obojeni. Raspadu zemlje je prethodio raspad SKJ, koji više nije imao nikakvog uticaja na republička rukovodstva. Ekonomska kriza koja je vladala u zemlji, višestranački izbori i splet međunarodnih okolnosti kao što su: raspad SSSR-a, tranzicija, otvaranje granica i globalizacija, koja se odvijala na svetskom nivou, pogodovali su ekstremnim nacionalistima u zemlji i dijaspori. Pod uticajem njihove propagande i novih saznanja, nacionalistička ideologija je počela da u svesti građana potiskuje komunističku ideologiju, pa su građani, od kojih su mnogi bili nekadašnji komunisti, postali nacionalisti, verni svojim novim nacionalnim vođama.
Nacionalizam, mitovi, etničke podele i veličanje uloge sopstvene nacije u prošlim vremenima zauzeli su dominantno mesto, a oni koji su pokušali da se iznad toga izdignu bivali su odbačeni, kako od vlasti, tako i od naroda. Nove državne elite su, zajedno sa verskim elitama, isticale pobožnost kao obeležje patriotizma, pa je pripadanje narodu tako spojeno s verskom pripadnošću. Većinske državne religije su postale važne nacionalne institucije, čuvari novih mitova i kočnice demokratskih procesa. Pred samo razbijanje države, ekstremni nacionalizmi su bujali na čitavoj teritoriji bivše Jugoslavije. To je dovelo do ogromnog nezadovoljstva etničkih grupa čije su vođe promovisale ideju secesije i proglasile nove države. Neke od novoformiranih država su to uspele da ostvare mirnim putem, dok su druge vodile višegodišnji rat, uz velika razaranja, ogromne žrtve i velike migracije stanovništva. Ratovi su tako izazvali humanitarne katastrofe, ekonomsko propadanje i trajnu društvenu podeljenost.
U okolnostima globalnih političkih i ekonomskih tokova, tranzicija koja podrazumeva prelazak iz socijalističke i planske ekonomije u tržišnu ekonomiju, kao i prelazak iz jednopartijskog sistema u višepartijsku demokratiju, bila je posebno teška na Zapadnom Balkanu, pošto se odvijala paralelno sa ratovima, raspadom Jugoslavije i sankcijama. Globalni neoliberalni poredak je u postsocijalističkom tranziijskom periodu u prvi plan izbacio institucije novoformiranih država koje u većini slučajeva nisu bile prilagođene takvim promenama, pa su umesto javnom interesu pogodovale interesima malog broja ljudi u vladajućim strukturama. Dok su institucije formano postojale, kvaziinstitucionalni procesi su doveli do dominacije politike nad pravosuđem, ekonomijom, obrazovanjem, kulturom... uvodeći korupciju, monopolizam, sivu ekonomiju i selektivno sprovođenje zakona u sve oblasti društvenog, privrednog i realnog života. Tako je do sada na prostoru Zapadnog Balkana, negde više, negde manje, neoliberalni kapitalizam počivao na dominaciji pohlepe i moći malog broja ljudi.
Političke elite naroda Zapadnog Balkana su u tranziciji videle priliku da se preko privatizacije društvenih dobara kriminalnim i koruptivnim radnjama obogate, a narodu su plasirali priču o oslobođenju od drugih, nacionalnoj ugroženosti i nacionalnom interesu. Dok su emocije vezane za nacionalno u regionu dominirale, a razmišljanje o boljem životu potiskivano u drugi plan, nastala je grabeška elita koja je nemilice pljačkala državne resurse. Pri tome su poništene dotadašnje društvene i tradicionalne vrednosti, uništena privredna dobra koja su stvarana generacijama i ugrožen je životni standard većine ljudi na ovom području.
Umesto radu, odgovornosti i rešavanju životnih problema vladajuće strukture su činile samo ono što je bilo neophodno kako bi se što duže održale na vlasti. Usledila je negativna selekcija kadrova u svim strukturama društva. Suočeni sa nepravdom, ucenama i pritiscima, mladi i obrazovani ljudi su masovno napuštali zemlju i bolje uslove za život i rad nalazili u inostranstvu. Odlazile su i cele porodice. Danas zbog toga u institucijama i državnim preduzećima dominiraju podobni i poslušni kadrovi, lojalni vladajućim strukturama, često sa upitnim znanjem, plagijatima i kupljenim diplomama.
Društva sa takvim kadrovskim konceptom su tokom tranzicije padala u sve dublju krizu. Za vreme privatizacije institucije koje primenom zakona zaustavljaju negativne procese bile su zarobljene od strane podobnih kadrova vladajuće elite, a intelektualci i akademska zajednica su uglavnom bili pasivni, ili su zbog sopstvenih interesa i nacionalnih ubeđenja podržavali vladajuće etnonacionalne politike, zbog čega je Latinka Perović za ovaj period rekla: “Ovo je humus u kojem uspevaju najgori.” Sve to je uticalo i na negativna demografska kretanja. U ovom regionu je pre raspada Jugoslavije živelo oko 24 miliona stanovnika, nakon rata oko 20 miliona, a danas u celom regionu živi oko17 miliona ljudi, sa tendencijom daljeg demografskog pada.
Proces opštedruštvene pljačke u regionu, započet 90-ih godina prošlog veka traje i danas. Posle prvog talasa pljačke državnih dobara, usledio je drugi talas u kojem država, odnosno vladajuće strukture prodaju ili ustupaju stranim kompanijama vredne resurse, čak i resurse od strateškog značaja, često pod sumnjivim okolnostima i netransparentno. Paralelno sa tim se nastavlja i privatizacija tako što vladajuće strukture postavljaju lojalne stranačke kadrove u visoko profitabilne kolektive koji preduzeća dovode do finansijskih teškoća i likvidacije, da bi posle toga bila otkupljena po simboličnim cenama.
U toku je i treći talas pljačke koji se odnosi na korišćenje lokalnih i državnih budžeta od strane privilegovanih firmi i povlašćenih pojedinaca lojalnih vladajućim strukturama, koji pod oznakom “strogo poverljivo” dobijaju nameštene tendere, grade puteve, stadione, vodovodnu i kanalizacionu mrežu, učestvuju kao podizvođači stranih firmi u mnogim poslovima proglašenim projektima od državnog značaja... pri čemu za kratko vreme ostvaruju enormnu dobit. Sve je to moguće u društvu koje ima zarobljene institucije od strane vlasti, kadrove u institucijama usmerene na očuvanje stečenih pozicija, nefunkcionalan pravosudni sistem i bezbedonosne strukture, koje po nalogu vladajućih struktura ne prezaju ni od represije najgore vrste nad sopstvenim građanima.
Tako je umesto ekonomske, pravne i socijalne sigurnosti, tranzicija na Zapadnom Balkanu doprinela stvaranju nefunkcionalnih institucija, nestabilnog političkog sistema podložnog korupciji i tržišta bez zaštitnih mehanizama, dok je uvođenje višepartijskog sistema uz neprilagođene institucije i autoritarne težnje nacionalnih lidera paralisalo dalji razvoj demokratije. Za vreme tranzicije došlo je do bujanja nacionalizma i nacionalnog raslojavanja u multinacionalnim sredinama balkanskih država. Isticanje nacionalnog identiteta je od tada ključni remetilački faktor za stvaranje novog političkog poretka.
Vladajuće strukture koje nisu spremne na konstruktivni dijalog, njihove inatne etnonacionalne politike, pokušaji revizije istorije i nacionalistička retorika, održavaju političku nestabilnost i tenzije unutar i između država regiona. Ove procese prate i ekstremne desničarske grupe sa poznatom etnonacionalističkom ikonografijom i agresivnom retorikom (na državnim i verskim skupovima, sportskim, kulturnim i muzičkim manifestacijama), koje se od strane vladajućih struktura, bezbednosnih i pravosudnih organa ne obuzdavaju niti sankionišu. Pravog dijaloga nema ni između različitih stranaka unutar iste etničke grupe, a pogotovo između etničkih skupina. Zamenjen je isključivim stavovima, inatnim nacionalističkim narativima i pojačan sopstvenim viđenjem istine. Iako se u svim državama regiona obeležavaju državni praznici, slave verski praznici i održavaju različite kulturne manifestacije, u društvu nema istinskog zajedništva, pa se u regionu oseća duhovni pad, kako lični, tako i kolektivni.
Otete institucije
U pogledu perspektive evropskih integracija zemalja Zapadnog Balkana prisutna je stagnacija i neizvesnost. Slovenija i Hrvatska su primljene u Evropsku uniju, a ostale zemlje su i dalje u različitim fazama pregovora. Proces integracije je u većini zemalja usporen političkim prilikama i nedovoljnim sprovođenjem reformi, što pojedine zemlje u regionu okreće ka drugim svetskim silama (Rusiji, Kini, Turskoj). To je posledica i neadekvatnog delovanja Evropske unije, koja već decenijama čini ustupke vladajućim srtukturama radi prividnog mira i stabilnosti čime pomaže autokratskim vladama da se održe na vlasti.
Institucije koje trebaju otkrivati, ograničavati i kažnjavati mnoge protivzakonite i destruktivne pojave formalno postoje, ali njihov rad po stranačkoj direktivi blokiraju poslušni i podobni stranački kadrovi. Odgovor na pitanje kako menjati ovakvo stanje zbog toga nije nimalo jednostavan. Pored znanja, vladavine prava, rada, reda i odgovornosti, potrebna je promena društvene svesti, kao i ponašanja i svesti svakog pojedinca. To nije jednostavno, pošto su svi dosadašnji sistemi na ovom području počivali na poverenju, poslušnosti i odanosti vlastima. Svi su takođe koristili propagandu, kontrolu informacija i manipulacije.
U okolnostima kad su nametnuta pravila ponašanja i u sredinama gde su prihvaćene kvazivrednosti, jedini tumači stvarnosti su aktuelni stranački lideri i njihovi sledbenici. Oni imaju monopol na istinu, maksimalno koriste privilegije, a poslušni i podobni ih prate u svim aktivnostima. Kada im se obrati čovek od znanja i autoriteta sa korisnim idejama, vlast i narod ga ignorišu ili izraze sumnju da se to može ostvariti, pa zaključe da se tako ne može doći na vlast i na njoj održati. Aktuelne vladajuće političke elite su narod učinle taocima mitova, neznanja i zaostalosti. Zbog toga su sve oblasti u društvu i realnom životu u dubokoj krizi. Običan čovek to vidi, a kad dođe vreme izbora opet glasa za one sa kojima nije zadovoljan očekujući da će mu ipak biti bolje. To je suprotno zdravoj logici i razumnom rasuđivanju, a ponavljanje istih postupaka u očekivanju drugačijih rezultata Einstein definiše kao glupost.
Zbog društveno-političkog ambijenta u kojem živimo teško je sagledati put koji vodi ka zaustavljanju negativnih društvenih procesa u regionu, a novo vreme traži novi način razmišljanja i ponašanja. Postojeće stanje ne mogu menjati aktuelni lideri sa svojom stranačkom bezidejnom i pohlepnom elitom, koji su zarobili institucije, podredili ih svojim interesima i društvo doveli u krizu. Ne mogu ga menjati ni njima lojalna akademska javnost i kvaziintelektualci koji pomažu aktuelnim vlastima da se održe na vlasti.
Nadu ulivaju česti i sve masovniji protesti ljudi u regionu koje vode studenti, profesori, pravnici i građanske inicijative. Pokreću ih zbog brojnih nesreća, korupcijskih afera, nepravdi, nasilja, zaštite životne sredine, pokušaja rehabilitacije ratnih zločinaca i revizije istorije, kao i drugih sistemskih nedostataka u svojim lokalnim sredinama i državama.
Posle više od trideset godina pljačke, bahatosti, manipulacija, korupcije, pohlepe, lažnih obećanja i ultranacionalizma aktuelnih vlasti, kao i stranaka koje su zadnje tri decenije bile na vlasti, ovom regionu su na vodećim državnim funkcijama potrebni novi, odgovorni, vredni i savesni ljudi koji će narodu vratiti otetu državu i institucije, uspostaviti sistem pravne i socijalne sigurnosti i delovati u korist razumevanja, zajedništva i solidarnosti svih naroda sa ovog područja. To je proces koji će pored dobre volje i znanja zahtevati upornost i strpljenje, ali i promenu dosadašnjim destruktivnim procesima deformisane društvene svesti.
