Uz 110. godišnjicu Sarajevskog atentata
Prije desetak godina bilo je praktično nemoguće pristupiti vijestima a da ne naiđete na neki izvještaj ili pregled ili program, ili komemoraciju, ili bilo šta dostupno o izbijanju Prvog svjetskog rata 1914. Sada, kada obilježavamo 110. godišnjicu te kataklizme, stanje je drugačije. To je okrugli broj, iako ne dovoljno okrugao da bi se šira javnost uznemirila ili, čak, da bi se historičari u svojim publikacijama tome posvetili. Umjesto toga, bolje je pripremiti se za 2039. godinu, jer će stogodišnjica Hitlerove invazije na Poljsku sigurno pokrenuti val naslova o svim aspektima Drugog svjetskog rata.
Historijske analogije
Vjerovatno će i ta djela, različitog kvaliteta i originalnosti, praviti analogije do današnjih dana. I dok do 2039. možda već budemo upleteni u treći svjetski rat, mogli bismo zamisliti vrste tema koje će se vrtjeti kroz umove autora početnika - globalni uspon autoritarizma, sa svim lakšim poređenjima sa fašizmom, što je već izazvano; genocidna priroda asimetričnog ratovanja (kao u izraelskom napadu na civilno stanovništvo Gaze) i, zureći nam u lice, stojeći iza Hitlerove politike i mnogih savremenih kontroverzi: antisemitizam.
U suštini, nema ničeg lošeg u historijskim analogijama. Otrcane fraze poput plus ça change... i historija se ponavlja postoje s razlogom, a iako je ironično, historičari redovno skaču da nas podsjete da prošlost i sadašnjost nisu precizne replike, te da njihove razlike mogu biti upečatljivije od njihovih površnih sličnosti.
Šteta je što niko nije emitovao tu poruku 2014. Tada, kada su teroristički napadi od 11. septembra bili vladajuće geopolitičke fiksacije, nekoliko vodećih naučnika čije su knjige izazivale ogromnu međunarodnu pažnju i, često, nemjerljive pohvale, nije moglo odoljeti da čitateljima proda priču o istovjetnosti islamskog fundamentalizma i nacionalističkih snaga koje stoje iza Sarajevskog atentata. U ovom potonjem slučaju, naravno, mladi Bosanac po imenu Gavrilo Princip ubio je nadvojvodu Franza Ferdinanda, prestolonasljednika Habsburškog carstva (Austro-Ugarska), iz pištolja koji su mu dali srpski nacionalisti spremni za oslobađanje Bosne od habsburške vlasti i njeno pridruživanje rastućoj kraljevini Južnih Slavena. Četiri sedmice kasnije, počeo je Prvi svjetski rat kada je Austro-Ugarska napala Srbiju.
Tako se u “The Sleepwalkersu”, knjizi historičara s Cambridgea Christophera Clarka o porijeklu rata, bosanski atentatori naoružani od strane Srba, a koji su vrebali nadvojvodu, upoređuju sa “odredom bombaša samoubica” koji podržava “teroristička organizacija sa kultom žrtvovanja, smrti i osveta” (xxv). Iskrenije rečeno, naučnica s Oxforda Margaret MacMillan smatrala je da je “teško ne uporediti ih s ekstremnim grupama među islamskim fundamentalistima kao što je Al Qaeda” (“The War That Ended Peace”, 546). Drugi autori su uključili jezik kao što su “studentska teroristička grupa”, “moderne terorističke ćelije” i “kvazivojna” organizacija da bi opisali bosanske zavjerenike.
Pa gdje je problem? Na kraju krajeva, govorimo o odlučnim ideolozima koji su izabrali nasilje kako bi ubrzali oslobađanje svoje domovine (Bosne i Hercegovine) od Habsburškog carstva i, umjesto nje, uspostavili neki oblik ujedinjene južnoslavenske (jugoslovenske) države. Neporecivo je da su i ti vatreni Bosanci svoje oružje (i kapsule cijanida!) dobili od srpskih nacionalista povezanih sa vanvladinim društvom zvanim, doslovno, Ujedinjenje ili smrt, poznatim kao prijeteća Crna ruka. Osim činjenice da se ti srpski ekstremisti nisu krili u pustinjskim pećinama, koliko se zapravo razlikovao Sarajevski atentat 28. juna 1914. od terorističkih napada 11. septembra 2001? A zašto se uopšte zamarati ovim razlikama?
Kratak odgovor je zato što se prošlost najbolje otkriva u nijansama i zamršenosti, a ne u jednakosti i jednostavnosti. Početkom dvadesetog vijeka, političko ubistvo je bilo “teror”, a to doba je bilo ispunjeno njime. Danas, očigledno i nečuveno, potrebno je mnogo više mrtvih tijela da bi zaslužili tu oznaku. Tokom suđenja, Princip i njegovi saučesnici su isticali svoje apsolutno gađenje prema ubijanju nevinih. Nekoliko ih je čak priznalo da nisu izvršili atentat iz straha da ne povrijede obične ljude. I jednom čovjeku su izrazili žaljenje što je supruga Franza Ferdinanda, Sophie, slučajno, također ubijena. Jedan nacionalistički “fanatik” molio je kršćanski oproštaj od djece para.
Što se tiče “kvazivojne” strukture atentatora, ovo slabo liči na stvarnu hijerarhijsku organizaciju islamskih fundamentalista. Mlada Bosna, kako su “studenti-teroristi” postali poznati tek nakon rata, više je ličila na antiimperijalističko osjećanje nego na subverzivnu ćeliju. Njeni “članovi” (nije bilo nikakvog formalnog udruženja) pisali su političke traktate, učestvovali u demonstracijama i, općenito, nenasilno protestirali protiv svojih represivnih stanja u Bosni, koju su Habsburgovci okupirali od 1878, direktno i nedemokratski anektirali 1908, te vladali uz malo lokalnog doprinosa i liberalne prisile. U ovom savršenom kolonijalnom smislu, nije ni iznenađujuće ni opravdanje da se nekolicina “mladih Bosanaca” odlučila za atentat kada su saznali da će prestolonasljednik njihovih neodabranih tlačitelja prodefilirati njihovom prijestolnicom. Jedini problem je bio pronalazak oružja.Nema dokaza da ih je Crna ruka, kao organizacija, opskrbila. Dok je porota vani vijećala o tome ko je među svojim srpskim nacionalističkim pristalicama naoružavao Bosance i zašto su to učinili, ovoliko možemo pouzdano reći: nisu mogli “unajmiti” manje iskusne puške. Princip i njegova kohorta nisu znali pucati niti aktivirati granatu, a trening im je trajao manje od jednog dana. Zatim, na svom niskobudžetnom i zbrkanom putovanju iz Beograda u Bosnu, jedan od “militanata” se tako otvoreno hvalio operacijom da je bio primoran da se odrekne oružja i nastavi odvojeno. U Sarajevu, lokalni organizator zavjere imao je toliko duboke sumnje u vezi sa političkim ubistvom da je oklijevao da podijeli oružje. Ali Princip nije mogao čuti ništa od toga - zaista, čak ni predstavnik srpskih nacionalističkih dobavljača oružja nije mogao ubijediti atentatora da prekine misiju. Naravno, ne bismo znali ništa od ovoga da je cijanid stvarno radio.
Konačno, tu je i finale: Prvi svjetski rat. Sijanje takvog globalnog haosa svakako je bio cilj islamskih terorista, koji su namjerno ciljali hiljade nevinih i bili savršeno ushićeni da uvuku Sjedinjene Države u svoje vječne ratove. Nije tako sa sarajevskim ubojicama, a kamoli Srbima koji su stavili vlastitu zemlju u egzistencijalni rizik da im pomognu, a zatim su, u posljednjem trenutku, nastojali zaustaviti zavjeru. Jednoglasno, Princip i njegovi saučesnici gnušali su se ishoda svoje akcije i za to su odbacili krivnju. Svjetski rat, preklinjalo se, nikada nije bio dio njihove provincijske perspektive - bilo je samo oslobođenje Bosne. Drugi “terorist” istakao je kako bi sjeo na svoju bombu i pustio da ga raznese na komadiće da je znao da će Armagedon biti rezultat.
Prava priroda
Iako nije teško pokazati razlike između Sarajevskog atentata i 11. septembra, to nije ni vježba povijesne pedantnosti. Potonji je u minutu planiran i odlučno izveden sa ciljem da se ubije i osakati što je više moguće i odmah postavi svjetsku historiju na novu i zastrašujuću putanju.
