Uloga Njemačke u postameričkoj Evropi

Transatlanticizam je konačno sahranjen na ovogodišnjoj Minhenskoj sigurnosnoj konferenciji, ali ostaje nejasno jesu li Evropljani dobili poruku. U prilično neugodnom spektaklu, uljudni, ali u potpunosti MAGA govor američkog državnog sekretara Marca Rubija dobio je stojeće ovacije od dijela publike, koja je pretežno bila evropska. Očigledno, Evropa se još muči – i emotivno i u smislu politike – da prihvati da je predsjednik Donald Trump već razbio transatlantski savez. Izgubljeni u umirujućem stanju poricanja, Evropljani ne uspijevaju razviti vlastiti osjećaj identiteta, a kamoli strategiju za očuvanje svog suvereniteta u opasnom novom svijetu.

Nemojte se zavaravati: američko povlačenje – emocionalno, politički, a zatim i vojno – dramatično će promijeniti Evropu iznutra. Sjedinjene Američke Države su bila daleko dominantna sila u Zapadnoj Evropi od kraja Drugog svjetskog rata, a u cjelokupnoj Evropi od ranih 1990-ih, nakon raspada Sovjetskog saveza i proširenja NATO-a i Evropske unije na istok. Kao vodeća svjetska supersila, SAD su štitile evropski kontinent i od vanjskih i od unutrašnjih opasnosti. Pored zaštite Evropljana od prijetnje Sovjetskog saveza i Varšavskog pakta, čuvale su i od ponovnog pojavljivanja nacionalističke, revanšističke Njemačke.

Ova posljednja mogućnost dugo je zabrinjavala mnoge od njemačkih evropskih susjeda. Zato su i britanska premijerka Margaret Thatcher i francuski predsjednik François Mitterrand vodili borbu iza kulisa kako bi usporili proces njemačkog ujedinjenja nakon pada Berlinskog zida 1989. godine. Sve donedavno, vodeći status Amerike i njena vojna prisutnost na kontinentu služili su kao geopolitičko jamstvo za njemačko ujedinjenje. Samo neutralizacijom historijski ukorijenjenih strahova mogla je napredovati dublja evropska integracija.

Međutim, sada se SAD pripremaju za vojno povlačenje iz Evrope – možda samo Trump zna hoće li i kada. Ali ako se to desi, posljedice za Evropu bit će duboke.

Priroda posljedica uveliko će zavisiti od toga šta će dvije ključne osnivačke članice EU, Njemačka i Francuska, odlučiti da urade po tom pitanju. Obje zemlje se trenutno suočavaju s velikim izazovima političkog i ekonomskog prilagođavanja. Hoće li ostati vjerne duhu bliske saradnje i zajedničkih evropskih obaveza koje su mukotrpno održavale od vremena Konrada Adenauera (1949-63) i Charlesa de Gaullea (1959-69)? Mogu li i dalje održavati bliske veze i rješavati nesuglasice bez vanjske stabilizirajuće sile koju je Amerika uvijek pružala?

To je sada temeljno evropsko pitanje, na koje će odgovor odlučiti budućnost kontinenta. Samo ako Francuska i Njemačka ostanu vjerne svojim evropskim obavezama, Evropa može uspjeti kao politički entitet; bez njih, gotovo je. Povratak nacionalističkoj tradiciji – izvoru tolikog krvoprolića na kontinentu – bio bi čin drskog samouništenja, što bi praktično osiguralo kraj evropskog samoodređenja i suvereniteta u 21. stoljeću.

Iako je saradnja ključna, Njemačka je odlučujuća varijabla. Kao pobjedničke evropske sile nakon Drugog svjetskog rata, Velika Britanija i Francuska – sa svojim nuklearnim oružjem i stalnim članstvom u Vijeću sigurnosti Ujedinjenih nacija – možda se i dalje drže iluzije da su potpuno suverene srednje sile. Ali u doba ponovnog uspona imperijalizma velikih sila, to je iluzija. Iako bi mogle igrati neku skromnu ulogu na margini, ne mogu realno očekivati više od toga kao samostalne sile.

Zbog svoje jedinstvene historije – a naročito katastrofalnih poraza u dva svjetska rata – Njemačka nema ni tu opciju. Da bi pokušala geopolitički dostići Britaniju i Francusku, destabilizirala bi Evropu i na kraju snosila odgovornost za rušenje projekta evropske integracije. Umjesto toga, američko povlačenje iz Evrope postavlja još veće zahtjeve pred njemačku razboritost i liderstvo u olakšavanju evropske saradnje. Njemačka mora uložiti još veće napore da osigura blisku saradnju s Francuskom i drugima.

To će zahtijevati jasnu analizu i evropskih i nacionalnih interesa, te snažnu posvećenost pouzdanom i predvidivom djelovanju. Njemačka mora ostati historijski samosvjesna, pokazujući osjetljivost prema interesima svih svojih partnera, velikih ili malih. Povlačenje Amerike primorat će je, zajedno s Francuskom i drugima, da preuzme vodeću lidersku ulogu unutar Evrope, i mora odgovorno koristiti moć koja dolazi s tim statusom. Kako vrijeme istječe, Njemačka mora pokazati da je i voljna i sposobna odgovoriti na izazov. Prvi korak je odbaciti ideju da transatlanticizam još živi.

(Autor je bio njemački ministar vanjskih poslova i zamjenik kancelara od 1998. do 2005. godine, vođa Njemačke stranke Zelenih skoro 20 godina)