Preporuke s konferencije posvećene 30. godišnjici Daytona
S konferencije u ANUBiH: Preporuke su priredili predsjednici Organizacijskog i Naučnog odbora/Damir Deljo
Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine (ANUBiH), u saradnji s Univerzitetom u Sarajevu (UNSA), organizovala je međunarodnu naučnu konferenciju pod naslovom “30 godina Dejtonskog mirovnog sporazuma: dosezi u izgradnji mira i funkcionalne države”, kao kritički osvrt na tri decenije implementacije Dejtonskog mirovnog sporazuma. Fokus konferencije nije bila samo historijska analiza, već naučno utemeljeno anticipiranje rješenja za budućnost države, koja se nalazi na prekretnici između postkonfliktne stabilizacije i punopravne integracije u Europsku uniju.
Tridesetogodišnjica Dejtonskog mirovnog sporazuma predstavlja ne samo jubilarnu prekretnicu, već i presudni momenat za objektivnu rekapitulaciju transformacije bosanskohercegovačkog društva od rata ka održivom miru. U skladu sa svojom primarnom društvenom i naučnom misijom, ANUBiH je ovim međunarodnim naučnim skupom nastojao pružiti naučno zasnovane odgovore na kompleksne izazove koji su pratili razvoj države Bosne i Hercegovine u protekle tri decenije. Kontinuitet istraživačkog rada ogledao se u prethodno održanim simpozijima 2015. i 2020. godine, čije su spoznaje i rezultati istraživanja postali trajna osnova za dalja pravna, politološka, sociološka i ekonomska istraživanja.
Međunarodna naučna konferencija u 2025. godini, organizovana u strateškom partnerstvu sa Univerzitetom u Sarajevu, okupila je širok krug istaknutih istraživača i eksperata iz zemlje i inostranstva, kako bi se osigurala pluralnost naučne misli. Rad Naučnog odbora, sačinjenog od članova Odjeljenja društvenih i humanističkih nauka, garantovao je interdisciplinarni pristup u analizi ustavnih aspekata, političkih sigurnosti i ekonomskih kretanja.
Program konferencije bio je strukturiran u pet tematskih cjelina na kojoj je sudjelovao 21 naučnik s univerziteta u BiH, kao i iz inozemstva. Svaka cjelina je imala glavni referat i više koreferata, koji su kritički osvijetlili ključne procese u društvenom, političkom i ekonomskom razvoju Bosne i Hercegovine u postdejtonskom periodu.
Evropska i pravna BiH
Prva tematska cjelina pod naslovom “Glavni dosezi i zastoji u provođenju Dejtonskog mirovnog sporazuma: izgradnja mira i institucija države” bila je usmjerena na analizu rezultata i problema u implementaciji Dejtonskog mirovnog sporazuma u političkom, institucionalno-pravnom i društvenom kontekstu.
Poseban naglasak se odnosio na ulogu međunarodne zajednice u procesu izgradnje mira i jačanja državnih institucija.
Referate na međunarodnoj naučnoj konferenciji podnijeli su u prvoj tematskoj cjelini akademik Mirko Pejanović, dopisni član ANUBiH Mile Babić, dopisni član ANUBiH Husnija Kamberović, prof. dr. Šaćir Filandra i prof. dr. Neven Anđelić.
Cjelina provođenja Dejtonskog mirovnog sporazuma u proteklih 30 godina označava istorijski proces izgradnje mira i integracije države Bosne i Hercegovine u Europsku uniju. Glavno stanovište je sadržano u tome da je Dejtonski mirovni sporazum uspješno ispunio svoju primarnu misiju – zaustavljanje rata i razvoj društva i države u miru. Izgradnja državnih institucija Bosne i Hercegovine odvijala se uspješno uz posredovanje OHR-a sve do 2006. godine. Nakon 2006. godine uslijedila je tiha, a od 2020. i otvorena opstrukcija radu institucija Bosne i Hercegovine od vladajućih skupine stranaka u Republici Srpskoj.
Na temelju podnesenih referata u prvoj tematskoj cjelini “Glavni dosezi i zastoji u provođenju Dejtonskog mirovnog sporazuma: izgradnja mira i institucija države” oblikovane su ove preporuke:
- Zbog nepostojanja konsenzusa između vladajućih stranaka nužno je u daljnjem procesu izgradnje mira i integracije Bosne i Hercegovine u Europsku uniju uspostaviti jedinstvenu reformsku agendu kao doprinos u zajedničkom djelovanju OHR-a, specijalnog predstavnika Europske unije (SPEU) i Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine. Ovim bi se osigurala osnova za konsenzus između vladajućih stranaka.
- Visoki predstavnik međunarodne zajednice zajedno sa specijalnim predstavnikom Evropske unije svojim djelovanjem i diplomatskim pritiskom može da utiče kako bi se u Parlamentu Bosne i Hercegovine uspostavila široka koalicija parlamentarnih stranaka za evropsku i pravnu državu Bosnu i Hercegovinu.
- Nužno je da visoki predstavnik međunarodne zajednice i specijalni predstavnik Evropske unije, u cilju provođenja pregovora o članstvu Bosne i Hercegovine u Evropsku uniju, iniciraju donošenje Evropske klauzule u Parlamentu Bosne i Hercegovine. Na ovaj način bi se omogućilo ubrzano donošenje zakona kojim se preuzima evropska pravna stečevina u Parlamentarnoj skupštini Bosne i Hercegovine.
NATO je važan cilj
U drugoj tematskoj cjelini referate su podnijeli: prof. dr. Sead Turčalo, prof. dr. Zlatko Lagumdžija, prof. dr. Vedran Đihić i prof. dr. Emir Hadžikadunić.
Druga tematska cjelina nosila je naziv “Geopolitičke promjene i nova sigurnosna arhitektura za Bosnu i Hercegovinu”. U okviru ove teme razmatrali su se globalni i evropski sigurnosni trendovi, kao i njihovi uticaji na geopolitički položaj i stabilnost Bosne i Hercegovine. Posebna pažnja bila je usmjerena na ulogu NATO-a i Evropske unije u očuvanju mira, kao i modernizaciju oružanih snaga i sigurnosnih institucija države Bosne i Hercegovine. U svjetlu promjenjivih geopolitičkih okolnosti u Evropi i agresije Ruske Federacije na Ukrajinu, sigurnosna arhitektura BiH postaje neodvojiva od šireg evropskog sigurnosnog okvira. Stabilnost Bosne i Hercegovine ključna je na Zapadnom Balkanu i veoma bitna za mir u centralnoj i jugoistočnoj Evropi. Ideje izložene u okvirima druge tematske cjelije zagovaraju:
- Članstvo u NATO-u nije se smjelo posmatrati samo kao vojno pitanje, već kao najefikasniji alat za eliminaciju secesionističkih prijetnji za integritet Bosne i Hercegovine. Privlačenje inostranih ekonomskih investicija za državu Bosnu i Hercegovinu pretpostavlja sticanje članstva u NATO-savez.
- Država treba osigurati adekvatan budžet za opremanje i obuku Oružanih snaga Bosne i Hercegovine prema NATO-standardima. Jačanje kapaciteta za odgovor na hibridne prijetnje, cyber napade i prirodne katastrofe postoje prioriteti razvoja oružanih snaga.
- Potrebna je bolja koordinacija između svih policijskih agencija kako bi se osigurala vladavina prava i efikasna borba protiv organizovanog kriminala i korupcije, koji su direktna prijetnja nacionalnoj sigurnosti.
- Sve dok država Bosna i Hercegovina ne postigne punu samoodrživost u sigurnosnom smislu, neophodno je zadržavanje međunarodnih vojnih snaga (Misija Althea) u Bosni i Hercegovini, kao odvraćajućeg faktora protiv bilo kakvih pokušaja destabilizacije mira.
Ekonomski model
Referate na međunarodnoj naučnoj konferenciji podnijeli su, u trećoj tematskoj cjelini, dopisni član ANUBiH Fikret Čaušević, prof. dr. Ante Domazet, prof. dr. Muamer Halilbašić i prof. dr. Adnan Efendić.
Unutar treće tematske cjeline, “Strukturne promjene i dosezi u socijalno-ekonomskom razvoju Bosne i Hercegovine”, razmatrana je ekonomska i društvena transformacija u protekle tri decenije. Fokus je bio na tržištu rada, inostranim ulaganjima, tehnološkom razvoju, energetici, infrastrukturnim projektima, te fenomenu ekonomske emigracije.
Privreda Bosne i Hercegovine patila je od rascjepkanosti tržišta i nedostatka jedinstvene ekonomske politike. Visoka nezaposlenost i masovno iseljavanje radno sposobnog stanovništva postali su prijetnja s nesagledivim posljedicama za socio-ekonomski razvoj bosanskohercegovačkog društva i države u budućnosti. U tom kontekstu nosioci referata su inicirali nekoliko preporuka:
- Donošenje Zakona o državnoj imovini je nulti prioritet. Državna imovina treba se stavljati u funkciju ekonomskog razvoja, a ne političke trgovine. Jasna pravna regulativa o imovini jedini je put ka privlačenju većih inostranih investicija i stabilizaciji javnih finansija.
- Zagovara se kreiranje ekonomskog modela koji bi definisao zajedničke interese svih građana. Težište treba biti na modernizaciji saobraćajne i energetske infrastrukture, digitalnoj transformaciji i podršci poduzetništvu, čime bi se ekonomija odvojila od stranačkih etno-nacionalnih uticaja.
- Radno sposobno stanovništvo: Umjesto deklarativnih poziva na ostanak radne snage u zemlji, država na svim nivoima vršenja vlasti treba kreirati konkretne poticaje za mlade stručnjake, uključujući poreske olakšice za start-up kompanije i reformu obrazovnog sistema u skladu sa potrebama tržišta rada (STEM disciplina).
Ustavna reforma
U četvrtoj tematskoj cjelini referate su podnijeli prof. dr. Kasim Trnka, prof. dr. Edin Šarčević, prof. dr. Zlatan Begić i prof. dr. Lada Sadiković.
Četvrta tematska cjelina odnosi se na “Mogućnost ustavne reforme i razvoj funkcionalne države”. Podneseni referati su u središtu pažnje imali ograničenja dejtonskog ustavnog modela i moguća rješenja za jačanje funkcionalnosti države. Posebna pažnja bila je posvećena reformi nadležnosti i strukture Parlamentarne skupštine i Vijeća ministara BiH, te provođenju presuda Evropskog suda za ljudska prava, posebno u predmetu Sejdić–Finci. U ovoj tematskoj cjelini inicirane su ideje i prijedlozi za razvoj demokratskih institucija i racionalnog sistem odlučivanja.
Postojeći Ustav (Aneks IV) sadrži ograničenja koja onemogućuju efikasno upravljanje državom, jer se društveni i politički interesi primarno izvode i artikulišu na etno-nacionalnoj osnovi. Diskriminacija građana koji nisu pripadali konstitutivnim narodima (predmeti Sejdić-Finci, Zornić i drugi) i pored više pokušaja nije otklonjena u Ustavu Bosne i Hercegovine. Glavne preporuke inicirane u referatima podnesenim unutar ove tematske cjeline:
- Neophodno je Ustav Bosne i Hercegovine uskladiti s Evropskom konvencijom o ljudskim pravima i slobodama. Fokus treba biti na individualnim pravima građana, bez ugrožavanja kolektivnih prava naroda tamo gdje je to ustavom predviđeno.
- Inzistirati na uspostavljanju demokratskog i funkcionalnog sistema organizacije državne vlasti.
- Dosadašnji model dogovora lidera partija je propao. Preporučuju se formiranje internacionalne ekspertne grupe koja će pripremiti nacrt novog Ustava, koji bi potom bio predmet široke javne rasprave i parlamentarnog usvajanja.
- Ustavna reforma Bosne i Hercegovine treba jasno definisati nadležnosti na svim nivoima (država, entiteti, kantoni, opštine), kako bi se spriječilo preklapanje nadležnosti i osiguralo da se odluke što više donose na nivoima koji su blizu građanima. To podrazumijeva neprikosnoven autoritet države u pitanjima odbrane, vanjske politike i jedinstvenog ekonomskog prostora. Naučni istraživači iniciraju potrebu za ekspertnim timom za reformu Ustava, koji bi formiro Visoki predstavnik u saradnji s Specijalnim predstavnikom EU.
Glas u Bruxellesu
Referate na međunarodnoj naučnoj konferenciji u petoj tematskoj cjelini podnijeli su prof. dr. Stefano Biankini, prof. dr. Elmir Sadiković, prof. dr. Pavle Mijović, prof. dr. Albin Muslić i doc. dr. sc. Ana Ješe Perković.
Peta tematska cjelina, “Preduslovi ubrzanja evropskih integracija i uloga međunarodne zajednice”, bavila se analizom procesa približavanja Bosne i Hercegovine u članstvo Evropske unije. U njoj su bili razmotreni dosezi i prepreke u ispunjavanju kriterija za članstvo u Evropskoj uniji, kao i preuzimanje evropske pravne stečevine u različitim oblastima – ekonomiji, pravosuđu, obrazovanju, zdravstvu i zaštiti okoliša. Nosilac uvodnog referata bio je prof. dr. Stefano Bianchini s Univerziteta u Bolonji. Dosadašnji pristup “čekanja na ispunjavanje uslova” morao je biti zamijenjen proaktivnim partnerstvom. Unutar tematske cjeline “Preduslovi ubrzanja evropskih integracija i uloga međunarodne zajednice” naučni istraživači preporučuju:
- Preporučuje se hitna izmjena ustava i poslovnika Parlamentarne skupštine BiH, kako bi se zakoni koji su dio evropske pravne stečevine (acquis) usvajali po skraćenoj proceduri, onemogućavajući političke blokade kod tehničkih i reformskih pitanja.
- Nužno je uspostaviti funkcionalnu pregovaračku strukturu sa snažnim političkim mandatom, koji bi govorio jednim glasom u ime države Bosne i Hercegovine pred institucijama Evropske unije u Bruxellesu. Potrebno je uključiti organizacije civilnog društva iz BiH u pregovarački tim s Delegacijom EU, ovisno o njihovim specifičnim stručnostima.
- Uloga visokog predstavnika treba postepeno da prelazi iz faze direktne intervencije u fazu snažnog medijatorstva, uz postepeni prenos težišta na Delegaciju EU. Ipak, Bonske ovlasti moraju ostati na raspolaganju i primjeni sve dok postoji realna prijetnja secesijom ili rušenjem ustavnog poretka, kao i destabilnosti provođenja Dejtonskog mirovnog sporazuma.
- BiH treba ubrzati reformske korake kako bi povukla sredstva iz EU fondova, čime bi građani osjetili konkretne benefite integracija i prije punopravnog članstva (npr. ukidanje roaminga, pristup jedinstvenom platnom prometu, zelena energija).
Ove preporuke predstavljaju snagu naučne spoznaje koja daje osnovu donosiocima odluka u parlamentima i institucijama međunarodne zajednice da ubrzaju provođenje Dejtonskog mirovnog sporazuma i integraciju države Bosne i Hercegovine u Evropsku uniju i NATO-savez.
