Sarajevo mora iskoračiti u 21. stoljeće

Metodološki okvir Studija naslova “Prijedlozi učesnika Međunarodne naučne konferencije Političko-pravni i zakonski položaj Grada Sarajeva u sistemu lokalne samouprave u Bosni i Hercegovini: Mogućnosti reforme nadležnosti i teritorijalne organizacije”, rezultat je međunarodne konferencije i istoimenog zbornika radova, urednika akademika Mirka Pejanovića, a u izdanju Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine. Kako format studije i zahtijeva, glavna saznanja i uvidi, do kojih se došlo detaljnom analizom relevantnih stručnjaka, ovdje su doneseni u konciznijoj i jezgrovitijoj formi, prilagođenoj donosiocima odluka i široj demokratskoj javnosti.

Lokalna samouprava i put u EU

Zainteresiranima za detaljniju, dublju i ekstenzivniju analizu i argumentaciju prijedloga dostupan javnosti je navedeni zbornik za direktne uvide. Studija započinje uvidima koji ukazuju na višeaspektnu problematiku s kojom se susreće Grad Sarajevo. Nakon osnovnog uvida u prioritetnu problematiku urbane sredine Sarajeva, nude se moguća rješenja u obliku teoretskih uvida i konkretnijih, političko-pravnih reformi.

EU okvir Ideje iz Evropske povelje o lokalnoj samoupravi prisutne su u studiji te pokazuju kako pravna i funkcionalna stečevina Evropske unije može ubrzati pristup Bosne i Hercegovine prema evropskim integracijama. Iz perspektive lokalne samouprave, koja je građanima od neposredne važnosti i najbliža, prihvaćanje evropskih načela čini se od iznimne važnosti, posebno zbog činjenice kako su lokalna tijela vlasti jedan od glavnih temelja svakog demokratskog sistema. Lokalni nivo vlasti omogućuje građanima sudjelovanje u upravljanju javnim poslovima te se stoga imperativno nameće potreba da ista budu efikasna i bliska građanima u artikuliranju i odgovaranju na njihove potrebe. Budući da Studija tematizira Grad Sarajevo, u Studiji su prisutne indirektne referencije na “Urbane agende za EU”, dokument koji služi kao svojevrsni krovni okvir evropske urbane politike. Jedna od ideja vodilja Agende je traganje za inovativnijim pristupima kojima se može poboljšati kvaliteta života za same građane razvijanjem naprednijih urbanih politika.

Od teritorijalne redukcije prema integriranom gradu Teritorijalna redukcija Grada Sarajeva ne predstavlja samo prostorni problem već limitira cjelokupni razvoj dovodeći do urbane stagnacije. Stagnacija se reflektira na više razina javne sfere (politička, ekonomska, sportska, kulturna, infrastrukturna, prometna i sl), a ovakve negativne odrednice umanjuju društveno-politički kapacitet glavnog grada i ulogu Sarajeva u razvoju državnosti Bosne i Hercegovine. Fragmentirani teritorijalni okvir porazno djeluje na urbani razvoj te na negativnu percepciju građana, posebno u vidu nezadovoljstva javnim uslugama. Ovakve generalne dinamike koje se transponiraju na različitim nivoima u određenoj mjeri udaljavaju građane od učešća u vršenju javnih poslova u Gradu. Nameće se potreba za teritorijalnom reorganizacijom Sarajeva kroz ponovno uspostavljanje historijski oblikovanog prostora Grada Sarajeva kroz proširenu teritorijalnu organizaciju na šest opština (Opština Centar, Stari Grad, Novo Sarajevo, Novi Grad uz Vogošću i Ilidžu). Uz ovo, unatoč entitetskim i drugim barijerama, potrebno je raditi na razvoju društveno odgovornog povezivanja i strateške suradnje između gradova Sarajevo i Istočno Sarajevo, baziranom na temeljima funkcionalne suradnje (ekonomske, prostorne i saobraćajne) inače glavnim principima svake regionalne organizacije. Također, teritorijalna reorganizacija uz funkcionalnu saradnju povoljno bi djelovala za širenje regionalnih kapaciteta Grada Sarajeva, kao središta šireg regionalnog prostora.

Od redukcije do reforme nadležnosti Nedefinirani pravni status Grada Sarajeva, osim što limitira urbani razvoj, smanjuje regionalni kapacitet Grada Sarajeva te stvara barijeru između građana i gradskih institucija. Ovakav status često pokazuje paternalizam ostalih nivoa vlasti u odnosu na Grad Sarajevo. Ideja vodilja prijedloga za reformu nadležnosti Grada Sarajeva temelji se na normativnoj i praktičnoj potrebi da Gradu Sarajevu pripadnu pune nadležnosti, u skladu s Evropskom poveljom o lokalnoj samoupravi, a posebno u vidu efektivnih instrumenata planiranja razvoja i funkcioniranja cjelokupne gradske infrastrukture, prvenstveno preko javnih poduzeća komunalne privrede i ostalih djelatnosti na usluzi građanima. Konsenzusom vladajućih stranaka u Skupštini Kantona Sarajevo mogli bi se usvojiti amandmani na Ustav Kantona Sarajevo, a kao plod ovog rješenja uspostavila bi se i nova teritorijalna organizacija uz proširene nadležnosti Grada Sarajeva u sistemu lokalne samouprave. Jednom kada urbana cjelina Grada Sarajeva bude teritorijalno zaokružena sa šest opština i uspostavljena puna nadležnost, biće neophodno i promijeniti sistem izbora vijećnika Gradskog vijeća i gradonačelnika tako što bi se birali neposredno od građana, povećavajući time demokratski legitimitet gradskih institucija i identifikaciju građana sa organima gradske vlasti. Time bi se od modela “slabog gradonačelnika” s minimalnim nadležnostima prešlo na funkcionalniji oblik urbanog liderstva u razvoju Sarajeva kao glavnog grada.

Optimalni koncept razvoja koji bi reformom nadležnosti i teritorijalnom organizacijom bio omogućen svodi se na bolji pravni, politički i finansijski okvir, bolje upravljanje javnim poslovima, te stvaranje preduvjeta za proaktivni pristup savremenim problemima, poput ekologije, digitalne i energijske tranzicije.

Urbani izazovi u razvoju

Fragmentirani grad Dejtonskim mirovnim sporazumom Sarajevo postaje, de facto i de iure, fragmentirana urbana cjelina smanjenog teritorijalnog obima i pripadajućih nadležnosti. Grad se reducira na samo četiri opštine, Stari Grad, Centar Sarajevo, Novo Sarajevo i Novi Grad, dok se iz njegovog historijski oblikovanog urbanog prostora isključuju opštine Ilidža i Vogošća, njegovi prirodni i integralni dijelovi. Iz teritorijalnog okvira predratnog Sarajeva također se oduzima oko 40% teritorije koja pripada entitetu Republika Srpska.

Limitiranost urbanog razvoja i percepcija građana Teritorijalna redukcija djeluje limitirajuće za svaki oblik razvoja, poput urbanog, ekonomskog, saobraćajnog, ekološkog i kulturološkog te utječe na oblikovanje negativne percepcije građana u odnosu na mnoge gradske dinamike. Za razliku od suvremenih trendova urbanizacije koji obuhvaćaju prostorno širenje postojećih gradova, teritorijalna redukcija kojoj je Sarajevo izloženo pokazuje suprotne dinamike, koje u konačnici dovode do urbane stagnacije.

Smanjeni regionalni kapaciteti Također, limitira se uloga Grada Sarajeva u razvoju najšire shvaćene regije, kao i jačanje institucionalnih i drugih kapaciteta u tom kontekstu. U ovom kontekstu vlasti Kantona Sarajevo imaju veliku ulogu u integraciji šireg regionalnog okruženja.

Gubitak nadležnosti Grad Sarajevo je paralelno s gubitkom teritorijalnog obima sistemski izgubio i nadležnosti, koje su prenošene na druge nivoe vlasti, Federaciju, Kanton i opštine, kojima je time konsolidirana organizacijska struktura i pozicija na štetu samog Grada, čije su se nadležnosti svele na većinom one protokolarnog i simboličkog tipa. Reducirane i limitirane nadležnosti Grada Sarajeva, politički uvjetovane, onemogućuju urbano planiranje u vidu dugoročnog i održivog razvoja, te razvoj proaktivnih i građanima orijentiranih urbanih politika.

Paternalizam ostalih nivoa vlasti Neovisno o tome što su određene nadležnosti Grada prenesene na druge nivoe vlasti, ipak ovakav normativni okvir paternalističkog karaktera pokazuje da su Gradu Sarajevu oduzete mnoge vitalne funkcije, bitne i zbog državnog identiteta te simboličke identifikacije građana s glavnim gradom. Grad je onemogućen u obavljanju mnogih javnih poslova, koji direktno odgovaraju na potrebe građana, te su interakcija i identifikacija građana s glavnim gradom smanjene. Oduzimanje Gradu mogućnosti da institucionalno odgovori na potrebe građana reflektirano je i na samu funkciju gradonačelnika.

Od slabog gradonačelnika prema urbanom liderstvu Postojeći model organizacije vlasti (model slabog gradonačelnika), biran posredno, djeluje limitirajuće na oblik urbanog liderstva, koji je od društvene važnosti za unapređenje gradskih aktivnosti i podizanje međunarodnog profila grada. No, imajući u vidu smanjenu teritorijalnu jurisdikciju te ustavnopravne nadležnosti, funkcija slabog gradonačelnika, kakva je trenutno u Sarajevu, naprosto je razumljiva refleksija već spomenutih redukcionizama koji se temeljno odnose na smanjeni obim nadležnosti obavljanja javnih poslova.

Disharmonija između građana i institucija Osjetljivo pitanje sudjelovanja građana u političkom odlučivanju unutar jednog složenog društva, kakvo je ono Bosne i Hercegovine, u kontekstu Grada Sarajeva otežava aktivno sudjelovanje građana u javnim poslovima generirajući apatičnost i nezainteresiranost za razne sfere društvenog života. Aktualni normativni okvir ne odgovara adekvatno na interese i potrebe građana te je time efektivno smanjen integracijski kapacitet koji svaka urbana sredina gotovo po nužnosti mora posjedovati. Naime, najšire gledano, građanima je limitirano, a dijelom i uskraćeno sudjelovanje u oblikovanju javnih politika.

Odnos lokalne zajednice i viših nivoa vlasti Poziciju Grada u znatnoj mjeri određuju i federalni i kantonalni zakoni, generirajući time kompleksan normativni okvir koji često nije harmoniziran, te generira pravne izazove i praktične probleme, a nerijetko i konflikte. Primjerice, nadležnosti u području prostornog i urbanog planiranja, zatim izgradnje i upravljanja urbanom infrastrukturom, kao i upravljanja komunalnim organizacijama i ustanovama, isključivo pripadaju Skupštini i Vladi Kantona Sarajevo. Prema tome, ono što čini bit cjeline grada, a to su: urbano planiranje gradskog prostora, izgradnja gradske infrastrukture - urbanih sistema, razvoj komunalne djelatnosti, razvoj kulture i fizičke kulture i razvoj turizma i usluga, nije primarna nadležnost Gradskog vijeća i Gradske uprave. Prenošenje ovih nadležnosti na Grad Sarajevo omogućiće Kantonu Sarajevo da uspješnije vrši svoju ustavnu ulogu.

Moguća rješenja

Redefiniranje koncepta Grada Sarajeva Argumenti izneseni iz naučne literature i političke prakse, kao i u izloženim referatima na Konferenciji, potvrđuju da je neophodno preispitivanje dosadašnjeg koncepta Grada, a prije svega, ustavnog okvira za ostvarivanje njegove uloge kao jedinice lokalne samouprave i kao glavnog grada i centra ekonomskog, socijalnog, naučnog, kulturnog i sportskog razvoja, ne samo gradskog područja nego i regije, pa i države u cjelini.

Integrirani grad Potreba za teritorijalnom reorganizacijom Sarajeva kroz ponovno uspostavljanje historijski oblikovanog prostora Grada Sarajeva kroz proširenu teritorijalnu organizaciju na šest opština (Centar, Stari Grad, Novo Sarajevo, Novi Grad te Vogošću i Ilidžu).

Prošireni regionalni kapacitet Grad Sarajevo shvaćen kao funkcionalna regija kojoj gravitiraju ostale lokalne jedinice sa šireg prostora može se dodatno pozicionirati kao nositelj integracije u ekonomskim, socijalnim, saobraćajnim i ekološkim pitanjima. Tu funkciju mogu šire provoditi kantonalne vlasti.

Reforma nadležnosti Grada Sarajeva Ideja vodilja prijedloga za reformu nadležnosti temelji se na normativnoj i praktičnoj potrebi da Gradu Sarajevu pripadnu pune nadležnosti. Iskustvo građana pokazuje kako je negativna percepcija određenih aspekata urbane sredine Sarajeva uvjetovana normativnim problemima i nedefiniranim nadležnostima koji se transponiraju i na sferu svakodnevnog i praktičnog života. Nadležnosti koje će biti povjerene Gradu Sarajevu mora­ju biti potpune i cjelovite. Reorganizacija nadležnosti podrazumijeva da grad mora imati efektivne instrumente planiranja razvoja i funkcioniranja cjelokupne gradske infrastrukture prvenstveno preko javnih poduzeća komunalne privrede.

Zakon o glavnom gradu Donošenje zakona o glavnom gradu, koji je primjerice, iz komparativne perspektive, u tranzicijskim zemljama jugoistočne i centralne Evrope već donesen, a u kojima se normiraju i uređuju nadležnosti te organizacija glavnog grada. Imajući u vidu da je teško postići konsenzus vladajućih stranaka u Parlamentarnoj skupštini Bosne i Hercegovine, donošenje zakona o glavnom gradu države Bosne i Hercegovine i dalje će za neko vrijeme biti na čekanju. Moguće rješenje je u izvođenju amandmanskih promjena u Ustavu Kantona Sarajevo. Taj nivo vlasti je ipak bliži samim građanima, pogotovo što je već preuzeo određene tipične gradske funkcije, te bi se konsenzusom vladajućih stranaka mogli usvojiti amandmani na Ustav Kantona Sarajevo. Kao plod ovog djelovanja uspostavila bi se nova teritorijalna organizacija uz proširene nadležnosti Grada Sarajeva u sistemu lokalne samouprave.

Neposredni izbor gradonačelnika Kad urbana cjelina Grada Sarajeva bude teritorijalno zaokružena sa šest opština i uspostavljena puna nadležnost, biće neophodno promijeniti i sistem izbora vijećnika Gradskog vijeća i gradonačelnika tako što bi se birali neposredno od građana. Navedeno bi potaklo aktivnije sudjelovanje građana u političkom odlučivanju, bilo izravno, bilo preko iza­branih predstavnika. Reformu teritorijalne organizacije Grada i promjenu načina izbora gradskih vijećnika i građana podržali su i vijećnici Gradskog vijeća i gradskih opština (Stari Grad, Centar, Novi Grad, Novo Sarajevo), o čemu svjedoči i provedeno empirijsko istraživanje.

Nova demokratska struktura grada Reformom bi se vratio demokratski dignitet utemeljen na neposrednim izborima članova Gradskog vijeća, gradonačelnika, i na primjeni raznovrsnih oblika neposrednog odlučivanja građana o najvažnijim pitanjima od interesa za Grad koji se nalaze i u Evropskoj povelji o lokalnoj samoupravi. Sve spomenuto bi proširilo demokratske kapacitete, posebno u sljedećim aspektima urbane sredine:

- obavljanje dijela javnih poslova;

- odlučivanje o potrebama i interesima lokalnog značaja;

- opseg finansijske samostalnosti Grada Sarajeva.

Precizno razgraničavanje nadležnosti Grada prema drugim nivoima vlasti, posebno prema Kantonu. U novom konceptu ustavne pozicije Grada bilo bi neophodno temeljito preispitati dosadašnja rješenja o raspodjeli nadležnosti, posebno u pogledu proširivanja njegove autonomne nadležnosti. Uobičajeno je da gradovi imaju sljedeće nadležnosti: urbano planiranje, stambena politika, zaštita okoliša, javni prijevoz, komunalna infrastruktura, javne službe, snabdijevanje strujom, vodom, plinom, kulturna politika, turizam, lokalni poslovi, RTV stanice gradskog značaja, dobrotvorna djelatnost i finansije. U statutu Grada i statutima opština izvršiće se razgraničenje nadležnosti u pravcu efikasnog vršenja vlasti na području Grada Sarajeva.

Razvojni put na tragu EU standarda Redefiniranjem političke, organizacijske i funkcionalne strukture, Grad Sarajevo bi mogao krenuti prema razvojnom putu metropola Evrope i izgraditi otpornost i uključivost na izazove globalizacije, klimatskih promjena, pandemija i novih tehnologija sa umjetnom inteligencijom. Grad Sarajevo treba promatrati kao dio jedinstvenog državnog sistema, kao nositelja vlasti na svom području. Kao takav je u funkciji integracije interesa građana te je vođen prvenstveno u odnosu prema potrebama i interesima koji se zadovoljavaju na toj razini.

Inovirani pristup razvoju potiče demokratsku legitimaciju koja je povezana i odgovara na svakodnevne probleme građana, čineći lakšim za građane da identificiraju polje akcije na lokalnom nivou, te je krasi viši stupanj efikasnosti upravljanja.

Optimalni koncept nadležnosti Grada Sarajeva koje je nužno utemeljiti odredbama Ustava Kantona Sarajevo obuhvata sljedeće elemente koji su od interesa za život građana Sarajeva:

- Prostorno i urbano planiranje na cjelini povijesno oblikovane teritorije grada;

- Izgradnja i održavanje gradske urbane infrastrukture;

- Osnivanje, upravljanje i finansiranje komunalnih djelatnosti i komunalnih ustanova;

- Uređenje stambene izgradnje;

- Izgradnja i održavanje sistema vodosnabdijevanja i snabdijevanja energentima;

- Razvoj sistema gradskog saobraćaja;

- Unapređenje privrednog razvoja i razvoja turizma;

- Osnivanje, razvoj i finansiranje ustanova kulture i fizičke kulture;

- Zaštita prirodne okoline;

- Ostvarivanje ljudskih prava, sloboda i sigurnosti građana;

- Međugradska i međunarodna saradnja.

Podrška poduzetništvu, klasterizetništvu i ulančavanju Sarajevo posjeduje potencijal razvijanja “kvalitete mjesta”, koji može pomoći u privlačenju firmi, obrazovanih radnika, dijaspore, radnika, poduzetnika i investitora. Dva su glavna razloga zbog kojih se Sarajevo treba razvijati kao grad znanja i kvalitete: (i) koristi od produktivnosti i (ii) koristi od potrošnje.

Podrška znanjem intenzivnim poslovnim uslugama Kako bi se stvorio okvir podrške znanjem intenzivnim uslugama, kao što su IT usluge, nužno je regulisati prijateljski nastrojen okvir prema tržištu radi podržavanja snažnog rasta, kao i pouzdane usluge u oblasti telekomunikacija i energetike te dostatno regulisano pravo intelektualne svojine.

Podrška razvoju studentskog grada Grad Sarajevo se mora prilagoditi i crpiti inspiraciju iz nove paradigme četvrte industrijske revolucije u smislu da njegove visokoobrazovne institucije preuzmu vodeću ulogu u pružanju društvu potrebnih znanja, vještina i alata nužnih za industriju 4.0. Cilj ovoga je stvaranje nove generacije mladih, inovativnih, poduzetničkih i kreativnih ljudi koji će, primjerice u budućem inovacijskom distriktu, biti inovatori, poduzetnici i kreatori poslova.

Nužnost uvođenja centara izvrsnosti Razvoj inovacijskog distrikta u obliku centara izvrsnosti (CI) koji nude rješenje za zajedničke probleme jednog ili više sektora neke privredne djelatnosti i pružaju neovisne ekspertne savjete koji pomažu malim i srednjim poduzećima u prevladavanju informacijskog jaza kao jednog od ključnih razloga sistemskih slabosti tržišta. Tehnološko-inovacijski centar može biti postavljen kao zametak inovacijskog distrikta ukoliko bi mapiranje aktivnosti ekonomije grada pokazalo, primjerice, da je glavna konkurentna prednost grada proizvodnja softvera. Sarajevo bi, u ovom kontekstu, lako moglo postati grad softveraša, studenata (budućih poduzetnika i znanjskih radnika) i startupova.

Urbana transformacija Sarajeva i nove prostorne politike Metamorfoza Sarajeva iz postratnog i tranzicijskog grada u grad dvadeset i prvog stoljeća u smislu ekonomske i političke stabilnosti, vladavine prava i poštivanja tekovina suvremene Evrope nužna je premisa za održiv prostorni razvoj. Politika i urbanizam su neodvojivi i bez kvalitetnih politika u prostornom planiranju neće biti moguće podići kvalitetu urbanog života građana u Sarajevu. Mogući prijedlozi sugeriraju uvođenje: neformalnog planiranja na državnom nivou, kao i osnivanje instituta za arhitekturu i urbanizam, instituta za tehnologije građenja i standarde projektiranja na državnom nivou; uspostavljanje inicijative za prostorno planiranje na državnom nivou; izradu bosanskohercegovačkog prostornog razvojnog koncepta na državnom nivou; poticanje međuentitetske saradnje u formi regionalnog planiranja; donošenje zakona o planiranju i građenju, odnosno građevinskog reda koji bi definirao i zaštitio prava i obaveze vlasnika javne i privatne imovine, te donošenje urbanističkih planova za urbana područja u Kantonu Sarajevo. Prostorno i urbanističko planiranje, kao i strateško planiranje drugih aspekata života trebalo bi da ih ex ante uzme u obzir i da proces modelira na način da bude fleksibilan, inovativan i održiv u svim aspektima održivosti (ekonomija, energija, okoliš, hrana, voda, društvo, tehnologija). Ovime se otvara prostor za modeliranje prostornog i urbanističkog planiranja za recentnu i potencijalne buduće krize.