Odlazak Amerikanaca

Kada sam krajem 2025. godine, u tekstu “Amerika protiv Evrope”, upozoravao da se transatlantski savez nalazi pred istorijskim lomom, mnogi su vjerovali da je riječ o još jednoj prolaznoj krizi između Washingtona i evropskih prijestolnica. Danas više nema dileme. Odluka Trumpove administracije da povuče 5.000 američkih vojnika iz Njemačka predstavlja mnogo više od vojnog preraspoređivanja. To je politička poruka Evropi da se više ne može oslanjati na Ameriku kao stabilan sigurnosni oslonac. Ovaj potez dolazi u trenutku kada su odnosi između Washingtona i evropskih saveznika već ozbiljno narušeni ratom protiv Irana, trgovinskim sukobima i otvorenim političkim sukobom između Trumpa i njemačkog kancelara Friedricha Merza. Povlačenje vojnika iz najveće američke baze u Evropi nije tehničko pitanje Pentagona. To je simbolički rastanak Amerike sa poslijeratnim evropskim poretkom. Trumpova administracija više ne skriva svoju viziju svijeta: saveznici vrijede samo dok su bezuslovno poslušni. Ko ne dijeli američku političku liniju – posebno u odnosu prema Iranu, Rusiji ili Kini – više ne može računati ni na američku zaštitu. U toj logici Evropa nije partner, nego problem.

Njemačka je doživjela političko otrežnjenje. Ona je i najbolnije osjetila ovu promjenu. Zemlja koja je decenijama predstavljala centralnu tačku američke vojne i političke prisutnosti u Evropi sada se suočava sa činjenicom da SAD više ne vide Berlin kao ključnog saveznika, nego kao neposlušnog evropskog konkurenta. Izjava njemačkog ministra odbrane Borisa Pistoriusa da Evropljani moraju preuzeti veću odgovornost za vlastitu sigurnost, zapravo je diplomatski način priznanja da je era američkog sigurnosnog kišobrana pri kraju. Berlin je dugo vjerovao da povećanjem izdvajanja za odbranu može smiriti Trumpa. No, pokazalo se da problem nije novac, nego politička autonomija Evrope. Onog trenutka kada je kancelar Merz otvoreno kritikovao američku politiku prema Iranu i izjavio da je Iran ponizio SAD, postalo je jasno da Washington više ne prihvata evropsko pravo na samostalno mišljenje. To je suština sadašnjeg sukoba.

Trump želi Evropu bez evropskog jedinstva. Godinama upozoravam da Trumpova strategija nije samo redefiniranje NATO-a nego razbijanje evropske kohezije. Cilj njegove politike jeste pretvaranje EU u labavi skup država koje će pojedinačno pregovarati sa Washingtonom, bez zajedničke evropske politike. Takva strategija odgovarala je liderima poput Orbána, koji su godinama igrali ulogu američkih saveznika unutar evropskog prostora. Međutim, Orbánov politički pad i izborni poraz predstavljaju ozbiljan udarac toj američkoj koncepciji unutrašnjeg razvaljivanja Evrope. Trump je izgubio i Francusku. Francuska je još ranije shvatila da se mora pripremati za svijet u kojem američka podrška više nije zagarantovana. Zato je Pariz pragmatično gradio ideju evropske strateške autonomije, dok je Berlin dugo ostajao zarobljen u uvjerenju da je transatlantski savez neuništiv.

Ni Španija više ne pristaje na američko discipliniranje. Sanchez je otvoreno neprihvatljiv Trumpovoj administraciji, a njegovi zahtjevi da Madrid bude kažnjen unutar NATO-a dodatno su produbili evropsko nepovjerenje prema Washingtonu. Posebno je zanimljiva reakcija Poljske. Varšava je godinama bila među najodanijim američkim saveznicima u Evropi. Upravo zato je poljski premijer Donald Tusk dramatično govorio o raspadu NATO-a nakon odluke o povlačenju trupa iz Njemačke. Njegova reakcija je odraz panike koja se širi istočnim krilom Evrope. Ako Amerika napušta Njemačku, pitanje je vremena kada će početi redefinisati i svoje obaveze prema ostatku kontinenta. Za zemlje koje su svoju sigurnost potpuno gradile na američkom vojnom prisustvu, to predstavlja geopolitički šok. U mojim tekstovima pisao sam da Hrvatska vodi gotovo bezrezervno proameričku vanjsku politiku. Ali, Zagreb se nije našao među državama koje Washington vidi kao ozbiljnog partnera u preoblikovanju Evrope. Pokazalo se da servilnost sama po sebi ne donosi političku težinu. Hrvatska je ostala pouzdan, ali potpuno marginalan saveznik bez stvarnog utjecaja na strateške odluke. Zato vjerujem da će Zagreb, uprkos dugogodišnjoj proameričkoj orijentaciji, na kraju iz pragmatičnih razloga ipak gravitirati evropskom vojno-političkom okupljanju.

Trump možda nesvjesno stvara novu Evropu. Ono što danas gledamo jeste raspad tri stuba na kojima je počivao poslijeratni Zapad: NATO kao sigurnosni okvir, ekonomska povezanost transatlantskog prostora, zajednički liberalno-demokratski sistem vrijednosti. Trump istovremeno potkopava sva tri temelja. Carinski rat protiv evropskih saveznika, otvoreni politički obračuni sa evropskim liderima i povlačenje vojske iz Njemačke nisu izolovani incidenti. To je dio iste strategije. No, upravo bi ta politika mogla natjerati Evropu da konačno politički sazrije. Evropa je decenijama živjela u strateškom komforu, vjerujući da će američka vojna moć zauvijek garantovati njenu sigurnost. Sada prvi put ozbiljno razmišlja o sopstvenom vojnom kišobranu, nezavisnom od Washingtona. To neće biti ni brzo ni lako. Evropske armije su godinama zapostavljane, vojna industrija fragmentirana, a političko jedinstvo često slabo.

Svijest o opasnosti danas je mnogo veća nego prije samo godinu. Ironija istorije mogla bi biti u tome da upravo Trump, čovjek koji želi razvaliti EU, na kraju natjera Evropu na najveće političko i vojno ujedinjenje od Drugog svjetskog rata. Njegov autoritarni pogled na svijet nije mogao prihvatiti Evropu koja razmišlja svojom glavom. Zato je odlučio razbiti savez koji je Zapad gradio osam decenija. Ali Evropa se, nakon početnog šoka, počinje buditi. Hoće li Evropa imati snage da sama postane geopolitička sila – ili će ostati prostor velikih koje će drugi uređivati prema vlastitim interesima?