Dva odbrambeno-oslobodilačka rata
Bosna i Hercegovina bila je žrtva više ratova u prošlom stoljeću. U posljednja dva rata u narodnooslobodilačkom ratu 1941-1945. bila je žrtva fašističko-nacističke ideologije i odbrambeno-oslobodilačkom ratu 1992-1995. srpsko-hrvatskih velikodržavnih nacionalističkih ideologija sa elementima te iste fašističke i nacističke ideologije.
Još prije savjetovanja u Stolicama na prostoru tadašnje Jugoslavije po nalogu nacističke Njemačke instalirana je fašistička Nezavisna država Hrvatska (NDH) na teritoriji današnje Hrvatske i Bosne i Hercegovine, a u Srbiji i Bosni i Hercegovini instaliran četnički pokret.
Odbrana naroda
Fašizam i nacizam kao najradikalniji oblici autoritarnog nacionalizma koji generiraju najteže oblike terorizma sa najvećim posljedicama i stradanjima pojavili su se u drugoj dekadi prošlog stoljeća na tlu Evrope. Spoznajući činjenicu da fašizam jeste pobijeđen, ali ne i uništen, i da je moguć u nekim oblicima njegov povratak na tlu Bosne i Hercegovine, političko rukovodstvo stvara Patriotsku ligu (PL) BiH i organizuje blagovremeno savjetovanje u Mehurićima.
Fašizam i nacizam su vrlo slični po mnogo čemu, a istovremeno i različiti da se mogu odvojeno ideološki promatrati. Kod fašizma temelj ideologije je bila država, kod nacizma njemački narod definiran svojom rasnom dimenzijom. Germanska rasa je po njihovom ubjeđenju superiorna nad drugim rasama i kao takva se trebala širiti na štetu ostalih. U odbrambeno-oslobodilačkom ratu 1992-1995. namjera pravljenja “velike Srbije” i “velike Hrvatske” svakako je imala elemente fašističke i nacističke superiornosti pojedinih naroda nad drugim narodima.
Narodi bivše Jugoslavije četrdesetih godina prošlog stoljeća, a nakon nacističko-fašističke agresije na Kraljevinu Jugoslaviju u aprilu 1941. u čijem sastavu je bila i Bosna i Hercegovina, bili su izloženi najmonstruoznijem obliku fašizma i nacizma, zbog čega su i odlučili da se organizuju i da stupe u antifašističku oružanu borbu za odbranu naroda i države od te fašističko-nacističke ideologije. Naime, u selu Stolice kod Krupnja u zapadnoj Srbiji 26/27. septembra 1941. održano je strategijsko i historijsko političko-vojno savjetovanje komandanata rukovodilaca narodnooslobodilačkog pokreta za predstojeću Narodnooslobodilačku borbu naroda Jugoslavije protiv nacizma i fašizma. Rezultati te antifašističke borbe naroda Jugoslavije 1941-1945 su: poraženi su fašizam i nacizam, ali nisu uništeni, i stvorena je nova multietnička i multikulturalna država Jugoslavija.
Po istoj metodi i s istim ciljem održano je i političko-vojno savjetovanje komandanata koordinatora regionalnih štabova Patriotske lige Bosne i Hercegovine u selu Mehurići iznad Travnika u Bosni i Hercegovini 7/8. februar 1992. za predstojeću odbrambeno-oslobodilačku borbu naroda Bosne i Hercegovine protiv velikodržavnog srpsko-hrvatskog nacionalizma, po fašističko-nacističkim ideološkim matricama 1992-1995. Rezultati te oružane borbe su: poraženi su velikodržavni srpski i hrvatski nacionalizmi, ali nisu uništeni, i stvorena je nova multietnička i multikulturalna država Bosna i Hercegovina.
Nažalost, i nakon posljednjeg rata i odbrane BiH fašizam jeste pobijeđen, ali nije uništen, isto kao i poslije Drugog svjetskog rata, zbog čega BiH i njeno društvo i danas boluju od neofašizma.
Na vojno-političkom savjetovanju u Stolicama 1941. donesene su bitne odluke za ustanak naroda Jugoslavije: formirani su glavni štabovi u svim pokrajinama, Glavni štab je pretvoren u Vrhovni štab NOPOJ, za sve borce u čitavoj zemlji usvojen je naziv partizani, a kao osnovna borbena i taktička jedinica partizanski odred, kao i oznaka i simbol borca partizana crvena zvijezda petokraka koji je kasnije bio i osnovni znak i obilježje FNRJ/SFRJ i pozdrav. Usvojene su formacije i organizacije partizanskih jedinica i štabova, nadležnosti pokrajinskih vojnih štabova i štabova odreda. Utvrđeni su jedinstveni nazivi vojnih i političkih organizacija. Odlučeno je da se od više partizanskih odreda, radi izvršavanja zajedničkih zadataka, mogu formirati grupe partizanskih odreda sa posebnim privremenim štabovima.
Jedinstvenoj vojnoj organizaciji doprinos su dali i formulisanje jedinstvene partizanske zakletve, organizacije sanitetske službe, ishrane, vojne discipline. Svi partizani bili su obavezni da stupanjem u odrede polože partizansku zakletvu.
Uvjeti djelovanja Glavnog štaba iz Beograda bili su sve teži, zbog čega se Politbiro CK KPJ i Glavnog štaba NOPOJ 1941. odlučio preći na slobodnu teritoriju i da se održi vojno-političko savjetovanje u Stolicama najodgovornijih rukovodilaca i predstavnika štabova iz svih krajeva Jugoslavije. Vojno-političkom savjetovanju u Stolicama prisustvovali su:
- Članovi CK KPJ i GŠ NOPOJ Josip Broz Tito, Ivan Milutinović, Aleksandar Ranković i Ivo Lola Ribar.
- Članovi pokrajinskih rukovodstava: iz Srbije Sreten Žujović Crni, Rodoljub Čolaković i Filip Kljajić Fića, iz Hrvatske Rade Končar i Vlado Popović, iz Slovenije Franc Leskošek i Miha Marinko, iz Bosne i Hercegovine Svetozar Vukmanović Tempo i Slobodan Princip Seljo, komandanti i politički komesari najbližih partizanskih odreda Koča Popović, Nebojša Jerković, Miloš Minić, Zdravko Jovanović i Dragojlo Dudić.
Kao i 1941. kada je fašizam najavljivao nestanak Jugoslavije, nastalo je političko-vojno savjetovanje u Stolicama, po istoj metodi 1992. kada su agresori najavljivali nestanak SFRJ, a time i Bosne i Hercegovine, nastalo je političko-vojno savjetovanje komandanata regionalnih štabova PLBiH u Mehurićima. Naime, u dosta izraženom stepenu društvene dezintegracije devedesetih godina prošlog stoljeća u SFRJ, rukovodstvo BiH s predsjednikom Alijom Izetbegovićem na čelu kao odgovorno političko rukovodstvo prema građanima BiH povlači strategijski i historijski politički potez 10. juna 1991. u Domu policije u Sarajevu, donosi odluku o formiranju Patriotske lige naroda PLNBiH, kasnije PLBiH.
Organizovanje patriotskih snaga BiH i planiranje odbrane Bosne i Hercegovine krenulo je ilegalno kao i partizanskog pokreta 1941. Historijsko savjetovanje u Mehurićima, općina Travnik, održano je u kući Hašima Ajanovića. Zbog nesigurnosti u Sarajevu savjetovanje se moralo organizovati u Mehurićima 1992, isto kao što se zbog nesigurnosti u Beogradu savjetovanje moralo održati u Stolicama 1941. Okupljanje i međusobno upoznavanje bilo je u Travniku, po dolasku u Mehuriće, stanovništvo je primijetilo veće prisustvo ljudi i automobila, rečeno im je da je to skup derviša, koji su u ovom kraju često znali organizovati svoja sijela.
Učesnici političko-vojnog savjetovanja komandanata RgŠPLBiH u Mehurićima 7/8. febr. 1992. su:
- Političkog krila GŠ PLBiH - Hasan Čengić,
- Vojnog krila GŠ PLBiH - Meho Karišik, Sefer Halilović, Rifat Bilajac, Zićro Suljević, Atif Šaronjić, Dervo Harbinja,
- Regionalnih štabova PLBiH: regija Sarajevo Faid Hećo, regija Tuzla Vahid Karavelić i Mehdin Hodžić, regija Zenica Džemal Merdan, Zihnija Aganović i Hajrudin Hubo, regija Bihać Hajrudin Osmanagić, regija Doboj Halid Hafizović, subregija Livno Omer Jandrić i Safet Insanić.
Po završetku savjetovanja GŠ PLBiH 25. februara 1992. izdao je direktivu pod naslovom Direktiva za odbranu suvereniteta BiH koja je istovremeno bila putokaz za daljnji rad komandi i štabovima PLBiH na svim nivoima. Savjetovanje u Mehurićima je historijsko savjetovanje iz više razloga i zauzima posebno mjesto u novijoj povijesti Bosne i Hercegovine.
Prvo, pravilno je procijenjena namjera neprijatelja i njegov cilj, kao i snage dezintegracije BiH, podjela i nestanak BiH i priključenje matičnim državama “velikoj Srbiji” i “velikoj Hrvatskoj”. Na savjetovanju je prvi put objelodanjen karakter eventualnog rata, gdje je rečeno ako do njega dođe da će to biti odbrambeno-oslobodilački rat svih patriotskih snaga u BiH i imati za cilj odbranu suverene, nezavisne, demokratske, ravnopravne, nedjeljive i međunarodno priznate države BiH, države ravnopravnih građana, odnosno naroda i narodnosti koji žive u njoj. Vojska mora biti sačinjena od svih naroda i narodnosti koji žive u BiH.
Ako dođe do agresije na BiH, mora ratovati viteški uz poštivanje svih ženevskih konvencija i međunarodnog ratnog prava. Vojska ne smije rušiti etničke, nacionalne, kulturne i vjerske objekte. U vojsku trebaju biti uključeni svi patrioti BiH, bez obzira na etničku, vjersku, političku i drugu različitost. Moraju se jačati općinski štabovi PL, kao i prostorne i manevarske jedinice odredi i bataljoni, mora se ubrzati proces obučavanja i opremanja jedinica PL. Kao oznaka i simbol borca patriote usvojen je srednjovjekovni ljiljan koji je kasnije bio i osnovni znak i obilježje države RBiH.
Komparativni elementi
- Osnovni razlog nastanka savjetovanja u Stolicama je priprema i organizovanje za odbranu države Jugoslavije i njenih naroda kroz antifašističku borbu od nacizma i fašizma, razlog nastanka savjetovanja u Mehurićima je priprema i organizovanje odbrane države Bosne i Hercegovine i njenih naroda od velikodržavnih projekata srpsko-hrvatskog nacionalizma po matricama nacizma i fašizma.
- Rezultati oba savjetovanja odbranjene su države Jugoslavija i Bosna i Hercegovina.
- Stolice je organizovala Komunistička partija Jugoslavije KPJ, Mehuriće Stranka demokratske akcije BiH.
- Oba savjetovanja su organizovana u strogoj ilegali, skrivajući se od tadašnjih državnih organa vlasti.
- Na oba savjetovanja donesene su mnoge gotovo identične odluke o pitanju pripreme i organizacije oružane borbe. Rezultat Stolica je da su od partizanskih odreda nastale brigade, divizije i korpusi u NOB-u, rezultat Mehurića da su od regionalnih štabova PL nastale brigade, divizije i korpusi u Armiji RBiH.
- Nakon savjetovanja u oba rata su postojali logori.
- U toku NOB-a nacisti i fašisti su počinili mnoge zločine, najveći holokaust nad Jevrejima, u toku OOR-a u Bosni i Hercegovini genocid nad Bošnjacima i udruženi zločinački poduhvat.
- Za počinjene zločine nakon Drugog svjetskog rata odgovarali su nacisti u Nürnbergu, u posljednjem odbrambeno-oslobodilačkom ratu za zločine odgovarali su visoki politički i vojni dužnosnici u Haagu.
- Nakon savjetovanja u Stolicama u kući je otvoren muzej, a ispred kuće postavljena skulptura Tita i partizanskog kurira, nakon Mehurića postavljena je ploča sa natpisom na kuću u kojoj je održano savjetovanje.
Zaključak: Razlike između ova dva savjetovanja su u ambijentu i vremenu održavanja, kao i samim akterima i učesnicima, međutim, u metodološkom, ideološkom i organizacionom smislu priprema za oružanu borbu i odbranu država i naroda u predstojećim ratovima i u samom značaju savjetovanja gotovo da i nema razlike. Organizatori savjetovanja u Mehurićima 1992. kao da su kopirali organizaciju i metodologiju održanog savjetovanja u Stolicama 1941.
